Silver Economy in Iran: A Prospective Study on Aging-Related Businesses

Document Type : Original Article

Authors

1 Associate professor, Department of Business Management, Faculty of Management and Accounting, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

2 Assistant professor, Department of Business Management, Faculty of Management and Accounting, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

Abstract

Aging of Iran’s population represents a structural transformation that has significantly altered demand patterns across multiple markets, giving rise to two contrasting business trajectories: declining industries and emerging high-growth sectors. This study aimed to explore these two trajectories while identifying the structural and governance-related obstacles that impeded the development of the latter. Adopting a qualitative approach with an inductive strategy and an exploratory-field design, we conducted semi-structured interviews with 18 experts in aging studies, health economics, social marketing, and public policy. Participants were selected through purposive sampling and data collection continued until theoretical saturation was achieved. Following Braun and Clarke’s (2006) framework, thematic analysis, was applied to the interview data. The findings were organized into 4 main themes: (1) declining demand in youth-oriented industries, most notably in child-related sectors and high-energy entertainment; (2) rising demand for health-oriented services with unanimous consensus on in-home medical care and elderly mental health services; (3) innovative products and services, particularly long-term care insurance and remote monitoring technologies; and (4) structural governance challenges, including the absence of an integrated care system, a shortage of specialized workforce, and legal barriers. By offering a comprehensive classification of both declining and growing businesses within Iran’s aging context and precisely pinpointing governance barriers as the primary bottleneck to market development, this study provided a foundational reference for businesses and investors seeking to address the needs of this expanding demographic in Iranian society.
Introduction
Population aging, a direct outcome of the demographic transition, ranks among the most profound demographic shifts of the 21st century. As life expectancy rises and fertility rates continue to decline, the share of older adults within the total population grows substantially. According to the World Health Organization (2025), nearly 22% of the global population will be aged 60 years or over by 2050, with the most rapid increase occurring among those aged 80 and above. Frost & Sullivan (2023) further project that the global elderly population will reach 2.1 billion by 2050, with emerging economies experiencing the steepest growth between 2030 and 2050. In Iran, this transition is unfolding at an accelerated tempo. Official statistics indicate that by 1430 (Iranian calendar), the elderly will constitute 32.1% of the total population (Mahmodi, 2016). Data from the Statistical Center of Iran show that the proportion of older adults rose from 5% in 1976 to over 10% in 2016 and projections estimate that between 2056 and 2066, more than 32%—approximately 35 million people—will be aged 65 and above. This demographic realignment brings both challenges and opportunities. On the one hand, population aging significantly raises public spending on pensions, healthcare, and long-term care services (Bloom et al., 2010). On the other, the so-called "silver economy"—encompassing economic activities tailored to older consumers—is poised to become one of the largest global market forces (Kohlbacher & Herstatt, 2008). Recent research by Wen et al. (2025) has shown that population aging exerts a notable negative impact on inclusive growth, largely through 3 channels: exacerbating employment difficulties for low-skilled groups, stifling technological innovation, and reducing opportunities for educational skill acquisition. Nonetheless, growing evidence suggests that wider adoption of artificial intelligence could help offset these adverse effects. Against this backdrop, the present study addressed 3 main research questions: (1) Which businesses are thriving and which are declining in the context of Iran's aging population? (2) What new products and services are emerging from these structural shifts? (3) What governance and structural barriers impede the development and institutionalization of these businesses? By offering a systematic categorization of aging-affected industries and identifying the key obstacles to their growth, this study sought to provide actionable insights for developing Iran's silver economy.
 
Materials & Methods
The research population comprised managers, policymakers from governmental institutions, such as the Ministry of Health and the Welfare Organization, and specialists in sociology, marketing, economics, and insurance. This approach was selected due to the interdisciplinary nature of the topic (Creswell & Poth, 2018). The study adopted 3 key perspectives: the economic and business perspective, including entrepreneurs, business development managers, and economists; the health and social welfare perspective, including aging specialists, insurance managers, and health researchers; and the policy and governance perspective, including policymakers, governance researchers, and government managers. Data were collected through semi-structured interviews with 18 experts in aging, health economics, social marketing, and public policy. Purposive and snowball sampling were used until theoretical saturation was achieved. The main interview questions addressed which businesses, goods, or services would decline as Iran's population ages, which currently active businesses would be completely eliminated, what types of businesses, goods, or services should be created or expanded for an aging population, and what governance, infrastructure, and legal challenges exist for developing new aging-related businesses. Interviews averaged 45 to 60 minutes each. Data analysis was conducted by using Braun and Clarke's (2006) thematic analysis method, following its 6 phases: familiarization with the data, coding, generating themes, reviewing themes, defining themes, and writing the final report. For validity, member checks, triangulation, and peer review were employed. For reliability, two interviews were randomly selected and coded by an independent researcher, yielding a Kappa coefficient of 87%, which indicated good agreement.
 
Research Findings
The analysis of 18 interviews generated 36 open codes, which were organized into 4 main themes.
Theme 1: Declining Demand in Youth-Oriented Industries (8 codes). The most frequent codes included "declining sales in infant and child-related industries" (frequency: 13), "decreased popularity and profitability of high-energy entertainment services" (12), and "sharp decline in demand for education at all levels" (10). This theme indicated a structural, continuous, and irreversible reduction in demand for industries whose primary audience consisted of youth, adolescents, children, and families of childbearing age. Unlike cyclical recessions, this decline stemmed from fundamental changes in Iran's population structure and required businesses to plan for gradual downsizing or complete transformation of their business models.
Theme 2: Growing Demand in Health-Oriented and Comfort Services (8 codes). The most frequent codes included "significant increase in demand for medical, nursing, and rehabilitation services, especially at home" (frequency: 16), "growing demand for psychological services and counseling to address loneliness and depression" (15), and "strong demand for safe, barrier-free, and accessible housing" (12). This theme demonstrated a structural surge in demand for products and services that addressed the physical, psychological, and social needs of the elderly, reflecting a shift from hospital-based treatments toward home care and chronic disease management.
Theme 3: Innovative Products and Services (9 codes). Key findings included the design and provision of long-term care insurance as the financial infrastructure (14), the development of remote health monitoring technologies and smart homes (10), and the establishment of private pension funds and asset management services (8). These innovations represented responses to emerging demand patterns and aimed to bridge the gap between "need" and "effective demand".
Theme 4: Structural Governance Challenges (11 codes). The most frequent challenges were the complete lack of an integrated care system and severe institutional fragmentation (16), a critical shortage of specialized, trained, and motivated human resources (15), and the complexity, obsolescence, and lack of transparency in regulations and licensing processes (13). This theme encompassed the institutional, legal, economic, and cultural bottlenecks that determined the development of the silver economy.
 
Discussion of Results & Conclusion
The findings demonstrated that Iran's changing population structure simultaneously drove the decline of youth-oriented industries and emergence of a silver economy, thereby transforming the main business actors in this space. The results aligned with previous international research. In the declining business sector, the findings corresponded with those of Jones (2023) on reduced demand for education and child-related industries, Gordon (2016) on the decline of industries dependent on rapid growth, and Aaronson et al. (2014) on reduced youth labor force participation in service industries. In growing businesses, the findings aligned with those of Zdravkova Yaneva (2023) on the prevalence of individual businesses and small companies in daily products and healthcare and Backman & Karlsson (2013) on the role of e-commerce platforms and government support in empowering small businesses. The emphasis on in-home medical services and elderly mental health was consistent with the findings of Chatterji et al. (2015). In innovative products and services, the findings on long-term care insurance, remote monitoring, and smart homes aligned with those of Wen et al. (2025) on the role of artificial intelligence in mitigating the negative effects of aging and Moon et al. (2020) on small businesses achieving the highest growth rates during aging periods. The key contribution of this research lay in the governance challenges as experts identified the lack of an integrated care system, specialized workforce shortages, and legal barriers as the most significant obstacles—findings that were consistent with those of Thurairaj et al. (2026) on administrative fragmentation and financial limitations in developing countries and Heinonen et al. (2025) on the governance requirements for silver economy development.
Main Results:

Declining businesses included child-related industries, education, high-energy entertainment, youth-dependent manufacturing, and high-traffic in-person services.
Growing businesses included in-home medical services, elderly mental health services, elderly-friendly housing, functional foods, anti-aging supplements, specialized hygiene products, and cognitive empowerment centers.
Innovative products included long-term care insurance, remote monitoring, smart homes, integrated health applications, private pension funds, integrated elderly data systems, and service rating systems.
Governance barriers included the lack of an integrated care system, specialized workforce shortages, complex regulations, absence of comprehensive legislation, insurance gaps, institutional fragmentation, cognitive gaps among policymakers, and elder poverty.

At the macro level, the most critical actions included:

Enacting comprehensive elderly protection legislation to address institutional fragmentation
Establishing long-term care insurance with private sector participation and government support through targeted subsidies
Designing an integrated elderly data system as a national information infrastructure
Developing service quality certification and rating systems to build consumer trust and market order

Business Development Opportunities: key entrepreneurial opportunities included:

Integrated platforms connecting trained caregivers with families requiring hourly services for millions of isolated elderly individuals
Designing and manufacturing assistive technologies, such as smart walkers, fall detection watches, and smart beds using local technology at competitive prices, approximately one-third of foreign equivalents
Designing financial products specifically for housewives, addressing the large percentage of elderly women lacking social security coverage—an issue that represented both a social necessity and a significant economic opportunity

Study Limitations and Future Research Directions: The lack of a comprehensive and integrated system for aging-related products and services in Iran means that no fixed standards currently exist. Limited access to detailed demographic data classified by age groups (60–65, 65–75, 75+) was also a constraint. The qualitative nature of the study and the sample size limited statistical generalizability. Future research should examine ecosystem collaboration among key actors, analyze the quantitative impact of aging on specific businesses using actual demographic data, conduct comparative studies with regional countries, such as Turkey, the UAE, and Saudi Arabia, investigate successful long-term care insurance models, and study the specific needs of different elderly age groups to design appropriate products and services accordingly.

Keywords

Main Subjects

Full Text

  1. مقدمه

سالمندی جمعیت، محصول گذار جمعیتی است که در آن سهم سالمندان از کل جمعیت در اثر کاهش موالید و افزایش امید به زندگی افزایش یافته است (Bloom et al., 2010). این پدیده دارای دو بُعد فردی و اجتماعی است که میزان و سرعت آن در میان کشورها متفاوت است؛ زیرا تجربۀ سالمندی تابعی از وضعیت اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سلامت جوامع است؛ ازاین‌رو، سالمندی، نه‌تنها پدیده‌ای زیستی، بلکه رخدادی اجتماعی با سویه‌های اقتصادی پررنگ محسوب می‌شود که نیازمند اتخاذ رویکردهای چندبُعدی در سیاست‌ها و برنامه‌های این حوزه است (WHO, 2025). طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، تا سال ۲۰۵۰، تقریباً ۲۲درصد از جمعیت جهان، بالای از ۶۰ سال سن خواهند داشت و سریع‌ترین رشد جمعیتی مربوط به افراد ۸۰ سال و بالاتر خواهد بود (WHO, 2025). گزارش فراست و سالیوان (Frost & Sullivan, 2023) نیز پیش‌بینی می‌کند که جمعیت سالمند جهان تا سال ۲۰۵۰ به ۲.۱میلیارد نفر برسد و اقتصادهای نوظهور بین سال‌های ۲۰۳۰ تا ۲۰۵۰ شاهد سریع‌ترین رشد جمعیت سالمند خواهند بود. آمارها نشان می‌دهند تا سال 1430 جمعیت سالمندان ایران به 32.1درصد خواهد رسید (محمودی، 1395). مسئلۀ سالمندی در ایران، به‌دنبال اتخاذ سیاست‌های تحدید نسل، بدون در نظر گرفتن پیامدهای آن بر آیندۀ جمعیت، به وجود آمده است. روند رشد جمعیت سالمند در ایران مطابق با گزارش‌های مرکز ملی آمار (1395) در جدول 1 آمده است:

 

جدول 1. بررسی روند رشد جمعیت سالمندان کشور (1345-1395)

Table 1. The Trend of Elderly Population Growth in Iran (1966-2016)

سال

۱۳۴۵

۱۳۵۵

۱۳۶۵

۱۳۷۵

۱۳۸۵

۱۳۹۵

جمعیت کل

۲۵,۷۸۸,۷۲۲

۳۳,۷۰۸,۷۴۴

۴۹,۴۴۵,۰۱۰

۶۰,۰۵۵,۴۸۸

۷۰,۴۹۵,۷۸۲

۷۹,۹۲۶,۲۷۰

درصد رشد جمعیت کل

-

۳۰.۷

۴۶.۷

۲۱.۵

۱۷.۴

۱۳.۴

جمعیت سالمند

۱,۶۳۸,۰۲۲

۱,۷۷۱,۶۱۴

۲,۶۸۶,۳۵۰

۳,۹۷۸,۱۲۷

۵,۱۲۱,۰۴۳

۷,۴۱۴,۰۹۱

درصد رشد جمعیت سالمند

-

۸.۲

۵۱.۶

۴۸.۱

۲۸.۷

۴۴.۸

نسبت سالمند به کل جمعیت (سهم سالمندی)

0640/0

053/0

054/0

066/0

073/0

093/0

درصد رشد سهم سالمندی

-

-۱۷.۳

۳.۴

۲۱.۹

۹.۷

۲۷.۷

(منبع: مرکز ملی آمار ایران، 1395)

مطابق با تحلیل‌های مرکز آمار ایران، پیش بینی می‌شود در ایران دهۀ 1435 تا 1445 حدود 35میلیون سالمند در کشور وجود خواهد داشت (محمودی، 1395). بر پایۀ پژوهش‌های یادشده باید خاطرنشان کرد که از سال 1421 تعداد افراد سالمند و نسبت سالمندان به کل جمعیت به‌تدریج افزایش یافته و مطابق پیش‌بینی‌های انجام‌شده در دهۀ 1435 تا 1445 بیش از 32درصد (معادل یک‌ســوم) جمعیت کشور (حدود 35میلیون نفر) را سالمندان گروه سنی بالای 65 سال به خود اختصاص خواهند داد. با این تفاسیر کسب‌وکارهای متأثر از پدیدۀ سالمندی در ایران به‌واسطۀ تغییرات جمعیتی دگرگون خواهد شد که به‌عنوان یکی از مسائل محوری کشور می‌توان از آن یاد کرد. شرکت‌های موجود باید پیشنهادهای بازار و مدل‌های کسب‌وکار خود را به‌سمت سالمندان تغییر جهت دهند. تحقق این موضوع ازطریق مشارکت‌دهی سالمندان، فراگیری از آن‌ها و نیز پیوند زدن تحولات جامعۀ فوق‌سالمند با ابتکارات تحول‌آفرین میسر می‌شود؛ بااین‌حال، حتی در کشورهای دچار فرایند سالمندی (نظیر ژاپن)، هنوز بسیاری از بنگاه‌های اقتصادی نتوانسته‌اند خود را با آن وفق دهند. ابهام ادراک‌شده پیرامون پیامدهای جامعۀ رو به پیری، در کنار محدودیت در کنترل‌پذیری این فرایند، شرکت‌ها را از اقدام باز داشته است (Matsuno & Kohlbacher, 2019). از طرف دیگر مطابق با پژوهش‌های انجام‌شده، همچون ون و همکاران، سالمندی جمعیت تأثیر منفی و معناداری بر رشد فراگیر جهانی دارد (Wen et al., 2025). این اثر منفی عمدتاً از سه کانال اصلی اعمال می‌شود: تشدید مشکلات اشتغال گروه‌های کم‌مهارت، مهار نوآوری فناورانه و کاهش بازآموزی و ارتقای مهارت. بااین‌حال، شواهد حاکی از آن است که با افزایش کاربرد هوش مصنوعی، پیامدهای منفی سالمندی بر رشد فراگیر کاهش می‌یابد و این فناوری می‌تواند به‌عنوان عامل تعدیل‌کننده مهمی عمل کند (Wen et al., 2025). در سطح خُرد، وو و همکاران با استفاده از روش متغیرهای ابزاری نشان داده‌اند که سالمندی جمعیت در کشورهای درحال توسعه، ارتقای صادرات را به‌طور معنادار و منفی تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. این اثر منفی عمدتاً ازطریق تضعیف نوآوری و سرمایۀ انسانی منتقل می‌شود (Wu et al., 2021) و کشورهایی با جمعیت سالخورده، صادرات کمتری از محصولات با کیفیت بالاتر دارند و این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که آیا کشورهای درحال توسعه در دام پیر شدن قبل‌از ثروتمند شدن گرفتار خواهند شد. همچنین، شین و کیم نشان داده‌اند که کشورهای درحال توسعه، گذار جمعیتی را در سطوح پایین‌تر درآمد آغاز و مدت کوتاه‌تری آن را تجربه می‌کنند و در مراحل اولیه‌تر توسعۀ اقتصادی به پایان می‌رسانند (Shin & Kim, 2023)

نقش حاکمیتی، از ابزارهای کلیدی در جهت پیشبرد این بستر است. در سطح سیاست‌گذاری و حقوقی، مرور نظام‌مند سیاست‌های سالمندی جمعیتی در کشورهای توسعه‌یافته (آمریکا و بریتانیا) و درحال توسعه (مالزی و هند) نشان می‌دهد که کشورهای توسعه‌یافته به‌سمت نهادینه‌سازی مزایای قانونی فراگیر، مانند پوشش همگانی سلامت و نظام‌های بازنشستگی چندستونی حرکت می‌کنند، هرچند همچنان با چالش‌های پایداری مالی و یکپارچگی مراقبت مواجه‌اند (Thurairaj et al., 2026). در مقابل، کشورهای درحال توسعه باوجود اقدامات قانونی و سیاستی درخور ‌توجه، به‌دلیل تأکید بر مراقبت خانوادگی‌محور، پراکندگی اداری و محدودیت‌های مالی، با پوشش نابرابر و اجرای ناقص قوانین روبه‌رو هستند. مطالعه‌ای کوانگ و کیم نشان داد که مشوق‌های دولتی برای استارتاپ‌های دوستدار سالمندی و سیاست‌های نظارتی پشتیبان شرکت‌های کوچک و متوسط نقش مهمی در حمایت از تنوع‌بخشی به کسب‌وکارها در عصر سالمندی ایفا کرده‌اند (Kwang & Kim, 2019)؛ ازاین‌رو سالمندی فقط پدیده‌ای نیست که رویکردهای بیولوژیکی را اقتضا کند، بلکه سالمندی به‌عنوان رخدادی اجتماعی در نظر گرفته می‌شود که سویه‌های اجتماعی و اقتصادی آن پررنگ و نیازمند اتخاذ رویکردهای اجتماعی در سیاست‌ها و برنامه‌های این حوزه است. از دیدگاه اقتصادی، جمعیت سالمند هم چالش‌ها و هم فرصت‌هایی را ارائه می‌دهد؛ از یک سو، افزایش تعداد افراد مسن نیاز به هزینه‌های عمومی بیشتر برای حقوق بازنشستگی، مراقبت‌های بهداشتی و خدمات مراقبت طولانی‌مدت دارد (Bloom et al., 2010). ازسوی‌دیگر، پیش‌بینی می‌شود اقتصاد نقره‌ای، که به فعالیت‌های اقتصادی با هدف قرار دادن مصرف‌کنندگان مسن‌تر اشاره دارد، در دهه‌های آینده به یکی از بزرگ‌ترین نیروهای بازار جهانی تبدیل شود (Kohlbacher & Herstatt, 2011). توسعۀ محصولات و خدمات سازگار با جمعیت سالمند، به‌ویژه در بخش‌های تولید محصولات روزمره و مراقبت‌های بهداشتی، به بخش مهمی از راهبرد‌های اقتصادی و صنعتی تبدیل می‌شود (Kalache & Keller, 2000)؛ ازاین‌رو، شناسایی این کسب‌وکارها، محصولات و خدمات برآمده از آن‌ها، می‌تواند به توسعۀ ارائۀ خدمات به این گروه جمعیتی درخور توجه کمک کند. با توجه به مطالب گفته‌شده، مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر آن است که با توجه به تغییرات ساختاری جمعیت ایران، کسب‌وکارهای پررونق و درحال افول در عصر سالمندی کدام‌اند؟ چه محصولات و خدماتی از این تحولات نشئت می‌گیرند؟ و برای نهادینه‌سازی و توسعۀ این کسب‌وکارها، چه چالش‌ها و موانع حاکمیتی و ساختاری وجود دارد؟ پاسخ به این پرسش‌ها، نه‌تنها به کسب‌وکارها و سرمایه‌گذاران برای جهت‌دهی به فعالیت‌های خود کمک می‌کند، بلکه سیاست‌گذاران را با گلوگاه‌های اصلی توسعۀ اقتصاد نقره‌ای در ایران آشنا می‌سازد؛ بنابراین، پژوهش حاضر درصدد است تا با رویکردی جامع و نظام‌مند، ضمن شناسایی و دسته‌بندی کسب‌وکارهای متأثر از سالمندی، موانع ساختاری فراروی آن را نیز واکاوی کند و راهکارهای عملی برای توسعۀ این بازار نوظهور ارائه دهد.

 

  1. مبانی نظری و پیشینه پژوهش

1-2. سالمندی؛ سالمندی جمعیت از مهم‌ترین تغییرات جمعیتی قرن بیست‌ و یکم است که ناشی از افزایش امید به زندگی و کاهش میزان باروری است (Gianfredi et al., 2025). مفهوم سالمندی فردی و سالمندی جمعیت متفاوت است. سالمندی فردی از جنبه‌های بهداشتی و پزشکی بررسی می‌شود. بهبود خدمات بهداشتی، همراه با توسعۀ اجتماعی و اقتصادی، به افزایش امید به زندگی و احتمال بقا در کهنسالی انجامیده و در نهایت، شمار سالمندان جامعه را افزایش می‌دهد. در سالمندی فردی، تعادل بین گروه‌های سنی در ساختار هرم سنی برقرار است. سالمندی جمعیت موقعی روی می‌دهد که هم‌زمان با افزایش امید به زندگی و کاهش مرگ‌ومیر، میزان باروری هم کاهش یافته و تعادل گروه‌های سنی در کل جمعیت به هم می‌خورد.در این پژوهش، مبنا گروه دوم است؛ سهم جمعیت زیر 15 سال کاهش و سهم گروه سنی 60‌ساله و بالاتر افزایش می‌یابد (دبیرخانه شورای ملی سالمندان، 1399). این پدیده هم دستاوردی بزرگ محسوب می‌شود (نشان‌دهندۀ افزایش طول عمر و بهبود کیفیت زندگی) و هم چالشی جدی (به‌دلیل افزایش بیماری‌های مزمن، چندبیماری‌ها و فشار بر نظام‌های سلامت و تأمین اجتماعی) (Gianfredi et al., 2025). طبق آمارهای جهانی، در سال ۲۰۲۰ تعداد افراد ۶۰ سال و بالاتر، از تعداد کودکان زیر ۵ سال پیشی گرفت. پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰، جمعیت ۶۰ سال و بالاتر جهان به ۲.۱میلیارد نفر برسد و ۸۰درصد از این جمعیت در کشورهای با درآمد کم و متوسط زندگی خواهند کرد (WHO, 2025). همچنین، جمعیت ۶۵ سال و بالاتر، از ۷۲۷میلیون نفر در سال ۲۰۲۰ به بیش از ۱.۵میلیارد نفر در سال ۲۰۵۰ خواهد رسید (Albert, 2015). مفهوم اقتصاد نقره‌ای را می‌توان با توجه به روندهای حاکم در تغییرات جمعیت دنیا و ایران مطرح کرد که در بخش بعدی به آن پرداخته شده است.

2-2. اقتصاد نقره‌ای: اقتصاد نقره‌ای معمولاً به فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با جمعیت‌های مسن اشاره دارد؛ جمعیتی که اغلب به افراد بالای ۵۰ سال اطلاق می‌شود و بازارهای مصرف و مشارکت نیروی کار این گروه را نیز در بر می‌گیرد (Mele et al., 2022). اقتصاد نقره‌ای به‌جای اینکه وابسته به بخش خاصی باشد، بین‌بخشی است و حوزه‌های سلامت و مراقبت طولانی‌مدت، امور مالی، مسکن، حمل‌ونقل، گردشگری و فناوری را پوشش می‌دهد؛ در نتیجه به راهبرد‌ها و حاکمیت یکپارچه به‌جای برنامه‌های جداگانه نیاز دارد (Colurcio et al., 2022).

پژوهش‌های اقتصاد نقره‌ای از اوایل دهۀ ۲۰۰۰ رشد سریعی یافته‌اند. این حوزه ازنظر موضوعی، تحولاتی چندمرحله‌ای را تجربه کرده است. در دورۀ نخست (۱۹۷۹ تا ۱۹۹۹)، تمرکز پژوهش‌ها عمدتاً بر سیاست‌های کلان و مشارکت نیروی کار متمرکز بود. درحالی‌که در دورۀ دوم (۲۰۰۰ تا ۲۰۰۹)، مباحث گسترده‌تر اجتماعی-اقتصادی و همچنین موضوعات فناوری و بازار به این حوزه راه یافتند. سپس در دورۀ سوم (۲۰۱۰ تا ۲۰۱۹)، پژوهش‌ها به‌سمت تخصصی‌تر شدن گرایش پیدا کردند و موضوعاتی نظیر امور مالی، حقوق بازنشستگی، راهبردهای منطقه‌ای، محصولات هدفمند، فعالیت‌های کاری نوین و فناوری‌های متصل را در بر گرفتند. در نهایت، از سال ۲۰۱۹ به بعد، این حوزه با شتابی بیشتر به‌سوی تحولات فناورانه و سازمانی پیش رفته است؛ روندی که همه‌گیری کووید-۱۹ نقشی مهم در تسریع آن ایفا کرده است (Álvarez-Diez, 2023). این خلأهای دانشی، چارچوب تحقیقاتی مشخصی را برای کسب‌وکارها ترسیم می‌کند و نشان می‌دهد که شرکت‌ها در چه حوزه‌هایی و ازطریق چه راهکارهایی می‌توانند برای جمعیت‌های سالمند ارزش‌آفرینی کنند.

3-2. الگوی کسب‌وکار سالمندی؛ تکامل ساختاری کسب‌وکارها در بخش دوستدار سالمند تحت‌تأثیر عوامل مختلفی ازجمله تقاضای بازار، سیاست‌های نظارتی و پیشرفت‌های فناوری قرار دارد. مطالعات تجربی نشان می‌دهد که این صنعت شاهد تغییر از مدل‌های سنتی تحت‌سلطۀ شرکت‌ها به چشم‌انداز متنوع‌تری از بازار است که اکنون شامل صاحبان مشاغل انفرادی، شرکت‌های اجتماعی و استارتاپ‌های نوآورانه می‌شود (Zdravkova Yaneva, 2023). در الگوی کسب‌وکاری حوزۀ جمعیت سالمندی، پژوهش‌های مختلفی انجام شده است که جمع‌بندی الگوهای کسب‌وکاری را در قالب پنج الگوی کسب‌وکار تکرارشونده می‌توان شناسایی کرد: ۱) فرانشیز (Franchise) با تأکید بر استانداردسازی و مقیاس‌پذیری؛ ۲) پرداخت به‌ازای خدمت (Fee-for-Service) به‌عنوان الگوی غالب و هزینه‌های نیروی کار متشکل از بیش از ۸۰درصد هزینه‌های عملیاتی؛ ۳) پرتفوی مشتریان متنوع (Diversified Customer Portfolio) با ترکیب B2C،B2B و B2G؛ 4) مدل اجتماع‌محور (Community-based model) با بهره‌گیری از حمایت‌های خیریه و داوطلبان؛ ۵) قرارداد مبتنی‌بر عملکرد (Performance-Based Contracting) (Huynh et al., 2025)؛ ازاین‌رو، براساس الگوهای مطرح‌شده، از مهم‌ترین روندها در ساختار کسب‌وکار، افزایش حضور کسب‌وکارهای انفرادی و شرکت‌های کوچک در تولید کالاهای ضروری روزانه و محصولات مراقبت‌های بهداشتی شخصی است. این تغییر ناشی از تقاضای فزاینده برای راه‌حل‌های سفارشی، کاربرپسند و مقرون‌به‌صرفه برای مصرف‌کنندگان سالمند است. پلتفرم‌های تجارت الکترونیک، تأمین مالی جمعی و برنامه‌های حمایتی دولت، کسب‌وکارهای کوچک را قادر ساخته است تا وارد بازار شوند و با شرکت‌های بزرگ‌تر رقابت کنند (Backman & Karlsson, 2013). رویکردهای سنتی برای تعریف بزرگسالان مسن اغلب به آستانه‌های سنی ثابت متکی‌اند که دلخواه‌ هستند و نمی‌توانند گذارهای معنادار چرخۀ زندگی را به‌درستی در بر بگیرند (Snyder et al., 2025). بازنمایی‌های رایج، به‌ویژه درزمینه‌های بهداشتی یا نهادی، اغلب بر وابستگی و آسیب‌پذیری متمرکز می‌شوند (Jiang et al., 2025)؛ بااین‌حال، این بازنمایی‌ها اغلب با خودانگاره‌ها و قابلیت‌های مصرف‌کنندگان نقره‌ای هم‌خوانی ندارند. شواهد نشان می‌دهد که مصرف‌کنندگان نقره‌ای می‌توانند درصورت فراهم بودن محیط‌ها، ابزارها و شیوه‌های فراگیر، از خود عاملیت نشان دهند، ارزش‌آفرینی مشترک داشته باشند و در نظام‌های اقتصادی و اجتماعی مشارکت کنند (Heinonen et al., 2025). تحقیقات نظام‌مند در حوزۀ اقتصاد نقره‌ای همچنان با خلأها و کاستی‌هایی مواجه است. حوزه‌های کلیدی که نیاز به تأکید بیشتر دارند شامل طراحی و نوآوری خدمات، تجربیات رفاه و مراقبت، پذیرش فناوری، رفتار مصرف‌کننده و خدمات بخش عمومی است (Colurcio et al., 2022). یک دیدگاه مشارکتی مبتنی‌بر نقاط قوت می‌تواند به این شکاف‌ها پاسخ دهد و سالمندان را به‌جای دریافت‌کنندگان منفعل مراقبت، به‌مثابۀ مشارکت‌کنندگان فعال، هم‌آفرینان و عاملان نوآوری بازتعریف کند (Heinonen et al., 2025).

3-2. پیشینۀ پژوهش: در این بخش، پژوهش‌های مرتبط با فرصت‌های کسب‌وکار در حوزۀ سالمندی بررسی و در جدول 2 خلاصه شده است.

  

جدول 2. پیشینۀ پژوهش

Table 2. Literature Review of Aging-Related Businesses

حوزه

کسب‌وکار/محصول پیشنهادی

محققان

خروجی/یافتۀ اصلی

کسب‌وکارهای درحال افول

آموزش و کسب‌وکارهای مرتبط با کودک

Jones (2023)

-       افول صنعت آموزش (به‌ویژه مقاطع پایین‌تر)

-       کاهش تقاضای محصولات مرتبط با نوزادان و کودکان

سرمایه‌گذاری خطرپذیر، صنایع لوکس و ساخت‌وساز

Gordon (2016)

کاهش تقاضا برای کسب‌وکارهای وابسته به رشد سریع (استارتاپ‌های وابسته به سرمایه‌گذاری خطرپذیر، صنایع لوکس، ساخت‌وساز)

صنایع تولیدی و کارخانه‌ای

Aksoy et al. (2019)

کاهش توان رقابتی صنایع تولیدی وابسته به نیروی کار جوان و ارزان

رستوران‌های زنجیره‌ای، خرده‌فروشی با شیفت‌های طولانی، صنایع خدماتی پرمشتری

Aaronson et al. (2014)

افول کسب‌وکارهای وابسته به نیروی کار جوان به‌دلیل کمبود نیروی کار و افزایش هزینه‌های جذب و نگهداشت

صنایع کشاورزی وابسته به نیروی کار جوان (در کشورهای با سالمندی سریع)

Gildas et al. (2025)

تأثیر ساختار جمعیتی بر رشد بخش‌های اقتصادی نشان می‌دهد که در جمعیت‌های با رشد سریع، تأثیر بر تولید ناخالص کشاورزی منفی است

کسب‌وکارهای درحال رشد

محصولات و خدمات دوستدار سالمند (به‌طور کلی)

WHO )2025(

تقاضای فزاینده‌ای برای محصولات و خدماتی که نیازهای خاص جمعیت سالمند را برآورده می‌کنند، وجود دارد.

تجهیزات کمک‌حرکتی، دستگاه‌های بهداشتی هوشمند، پوشاک تطبیقی

Chatterji et al. (2015)

این محصولات برای مقابله با چالش‌های فیزیکی و پزشکی سالمندان ضرورت پیدا کرده‌اند

شرکت‌های کوچک و متوسط (SMEs) متخصص در راه‌حل‌های مرتبط با سالمندی

Charness & Boot (2009)

کارآفرینان و استارتاپ‌ها در این بخش تمایل به تمرکز بر نوآوری، ارائۀ محصولات شخصی‌سازی‌شده و پیشرفته دارند

راه‌حل‌های سلامت دیجیتال، پزشکی از راه دور، مراقبت مبتنی‌بر هوش مصنوعی

Liu (2024)

این حوزه‌ها فرصت‌های تجاری جدیدی ایجاد کرده‌اند و به شرکت‌های کوچک‌تر اجازۀ رقابت در بخش‌هایی از بازار را می‌دهند که قبلاً در انحصار شرکت‌های بزرگ بود.

کسب‌وکارهای انفرادی و شرکت‌های کوچک در تولید کالاهای ضروری روزانه و محصولات مراقبت‌های بهداشتی شخصی

Backman & Karlsson (2013)

پلتفرم‌های تجارت الکترونیک، سرمایه‌گذاری جمعی و برنامه‌های حمایتی دولت، کسب‌وکارهای کوچک را قادر به ورود به بازار و رقابت کرده است

کسب‌وکارهای کوچک

Moon et al. (2020)

در دورۀ سالمندی، کسب‌وکارهای کوچک به‌دلیل افزایش تقاضای مصرف‌کننده برای راه‌حل‌های سفارشی، بیشترین میزان رشد را تجربه کرده‌اند

تولید محصولات مراقبت‌های بهداشتی

Lehning et al. (2007)

تأثیر تغییرات جمعیتی بر تولید محصولات مراقبت‌های بهداشتی را بررسی کرد و حاکی از رشد تصاعدی این کسب‌وکارها بود

نقش هوش مصنوعی در کاهش آثار منفی سالمندی بر رشد فراگیر

Wen et al. )2025(

هوش مصنوعی می‌تواند به‌عنوان عامل تعدیل‌کننده، پیامدهای منفی سالمندی بر رشد فراگیر را کاهش دهد

حوزۀ حکمرانی

نقش دولت در ایجاد تعادل بین تغییرات نسل‌های جمعیتی

Krueger & Alexander (2007)

دولت می‌تواند با تسهیل جریان سرمایۀ بین‌المللی، پیامدهای منفی سالمندی را کاهش دهد (کشورهای مسن، سرمایه را به کشورهای جوان‌تر صادر کنند)

اصلاح قوانین کار توسط دولت در تغییرات جمعیتی

Bloom et al. )2010(

دولت با اصلاح قوانین کار (افزایش سن بازنشستگی، تسهیل اشتغال پاره‌وقت سالمندان) می‌تواند مشارکت نیروی کار را افزایش دهد

سیاست‌های سالمندی در کشورهای درحال توسعه (مطالعۀ اندونزی)

Mangunsong et al. (2025)

ابتکارات بسیاری در حوزۀ سالمندی در اندونزی اجرا شده، اما اجرای آن‌ها پراکنده و بخش‌بندی ‌شده است و نظام مراقبت یکپارچه وجود ندارد 

(منبع: محقق‌ساخته)

 

بررسی پژوهش‌های پیشین نشان می‌دهد که مبانی نظری بین‌المللی پژوهش در حوزۀ کسب‌وکارهای متأثر از جامعۀ سالمندی به دو دستۀ کلی تقسیم می‌شود:

  • پژوهش‌هایی که برافول ساختاری صنایع جوان‌محور تأکید دارند و نشان می‌دهند صنایعی مانند آموزش، کالاهای کودک، صنایع تولیدی وابسته به نیروی کار جوان، و خدمات پرمشتری با کاهش تقاضا مواجه خواهند شد.
  • پژوهش‌هایی که بررشد و ظهور صنایع و خدمات جدید در پاسخ به نیازهای جمعیت سالمند متمرکزند و حوزه‌هایی مانند سلامت دیجیتال، تجهیزات کمکی، مسکن دوستدار سالمند، و استارتاپ‌های نوآورانه را به‌عنوان فرصت‌های اصلی معرفی کرده‌اند.

در حوزۀ حکمرانی نیز پژوهش‌هایی به نقش دولت در اصلاح قوانین کار و تسهیل جریان سرمایه اشاره داشته‌اند؛ باوجوداین خلأ نظری، پژوهش حاضر را می‌توان از چند منظر بررسی کرد.

نخست، بیشتر پژوهش‌های پیشین، به‌ویژه در سطح بین‌المللی، بر پایۀ داده‌های کشورهای توسعه‌یافته یا اقتصادهای بزرگ انجام شده‌اند و کمتر به ویژگی‌های خاص کشورهای درحال توسعه پرداخته‌اند که با نرخ رشد فزاینده‌ای در جمعیت سالمندی مواجه هستند؛ ایران نمونۀ بارزی از این کشورهاست. پژوهش‌های اخیر در کشورهای درحال توسعه مانند بنگلادش و اندونزی نیز نشان داده است که سیاست‌گذاران در این کشورها توجه اندکی به جمعیت سالمند داشته‌اند و نظام‌های مراقبتی یکپارچه‌ای برای این گروه جمعیتی وجود ندارد.

دوم، از یک سو، پژوهش‌های پیشین به‌ندرت به شناسایی و دسته‌بندی هم‌زمان کسب‌وکارهای درحال افول و رشد در بستر اقتصادی، فرهنگی و نهادی ایران پرداخته‌اند و ازسوی‌دیگر، باوجود تأکید بر نقش حکمرانی در توسعۀ اقتصاد نقره‌ای، مطالعه‌های‌ اندکی به واکاوی موانع ساختاری و نهادی فراروی کسب‌وکارهای سالمندی در ایران از دیدگاه خبرگان پرداخته است. در نهایت، شرایط خاص ایران، ازجمله افزایش شتابان جمعیت سالمندی، ساختار اقتصادی متکی بر منابع نفتی، ضعف نظام تأمین اجتماعی، و چالش‌های خاص حکمرانی در منطقه، ضرورت انجام پژوهشی بومی و متناسب با این شرایط را دوچندان می‌سازد.

 

  1. روش‌شناسی

پژوهش حاضر ازنظر هدف، کاربردی و ازنظر رویکرد روش‌شناختی در زمرۀ پژوهش‌های کیفی قرار می‌گیرد. همچنین، ازنظر محیط اجرا، میدانی، و ازنظر زمان پژوهش، تک مقطعی و حال نگر بوده است. جامعۀ پژوهش، با هدف تحلیل وضع موجود و شناسایی ذی‌نفعان کلیدی درگیر در ارائۀ کالاها و خدمات به سالمندان، شامل مدیران و سیاست‌گذاران نهادهای دولتی، مانند وزارت بهداشت و سازمان بهزیستی، و نیز متخصصان حوزه‌های جامعه‌شناسی، بازاریابی، اقتصاد و بیمه است. دلیل انتخاب این رویکرد، چندبُعدی بودن موضوع پژوهش است (Creswell & Poth, 2018). سالمندی و کسب‌وکارهای متأثر از آن، پدیده‌ای اقتصادی، بهداشتی یا سیاستی صِرف نیست؛ بلکه پدیده‌ای میان‌رشته‌ای است که نیازمند نگاه هم‌زمان از سه منظر کلیدی است:

  • منظر اقتصادی و کسب‌وکاری(کارآفرینان، مدیران توسعۀ کسب‌وکار، اقتصاددانان)؛
  • منظر سلامت و رفاه اجتماعی(متخصصان سالمندی، مدیران بیمه، پژوهشگران حوزۀ سلامت)؛
  • منظر سیاست‌گذاری و حکمرانی (خط‌مشی‌گذاران، پژوهشگران حکمرانی، مدیران دولتی).

هدف از این تنوع تخصصی، دستیابی به درکی جامع و چندوجهی از پدیدۀ مورد مطالعه است؛ به‌گونه‌ای که هم فرصت‌های بازار (منظر کسب‌وکار)، هم نیازهای واقعی جامعه (منظر سلامت) و هم موانع ساختاری و نهادی (منظر حکمرانی) به‌طور هم‌زمان بررسی شوند. داده‌های پژوهش ازطریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری و پس‌از انجام ۱۸ مصاحبه، اشباع نظری حاصل شد. این فرایند در نهایت به شناسایی محصولات پرتقاضا و کم‌تقاضا در حوزۀ مورد مطالعه انجامید. برای تعیین نقطۀ اشباع، پژوهشگر پس‌از هر مصاحبه، کدهای جدید استخراج‌شده را با کدهای پیشین مقایسه کرد و این فرایند را تا جایی ادامه داد که در سه مصاحبۀ متوالی، کد جدیدی شناسایی نشد. در این مرحله، اشباع نظری اعلام شد. جدول 3 وضعیت اشباع نظری را در هریک از چهار مضمون اصلی نشان می‌دهد.

جدول 3. وضعیت اشباع نظری در مضمون‌های اصلی پژوهش

Table 3. Theoretical Saturation Status Across Main Themes

مضمون اصلی

تعداد کدها

شمارۀ مصاحبۀ تحقق اشباع نظری

تعداد مشارکت‌کنندگان اشاره‌کننده

توضیح

کاهش تقاضا در کسب‌وکارها

8

مصاحبۀ شمارۀ 14

8 نفر

پس‌از مصاحبۀ چهاردهم، کد جدیدی به این مضمون اضافه نشد و مصاحبه‌های ۱۵ تا ۱۸ فقط تأییدکنندۀ کدهای قبلی بودند

رشد تقاضا در کسب‌وکارها

8

مصاحبۀ شمارۀ 15

10 نفر

اشباع این مضمون در مصاحبۀ پانزدهم حاصل شد. در سه مصاحبۀ بعدی، هیچ کد یا مفهوم جدیدی شناسایی نشد

محصولات و خدمات نوآورانه

9

مصاحبۀ شمارۀ 16

11 نفر

این مضمون با ۹ کد، در مصاحبۀ شانزدهم به اشباع رسید و مصاحبه‌های بعدی محتوای تکراری را ارائه دادند

چالش‌های ساختاری حکمرانی

11

مصاحبۀ شمارۀ 17

14 نفر

پرتکرارترین مضمون با ۱۱ کد که در مصاحبۀ هفدهم به اشباع رسید. دو مصاحبۀ پایانی، تأییدکننده یافته‌های پیشین بودند

(منبع: محقق‌ساخته)

در این روش نیز نمونه‌گیری هدفمند و گلوله برفی مبنای ارزیابی است. فهرست مشارکت‌کنندگان در جدول 4 ارائه شده است.

جدول 4. توصیف ویژگی‌های دموگرافیک مشارکت‌کنندگان

Table 4. Demographic Characteristics of Participants

ردیف

جنسیت

کد

تحصیلات

شغل

ارتباط تخصص با پژوهش

1

مرد

P1

دکتری مدیریت بازرگانی-بازاریابی

دانشیار دانشگاه علامه طباطبائی

تخصص در بازاریابی اجتماعی و رفتار مصرف‌کننده؛ شناخت بازار سالمندان

2

مرد

P2

دکتری مدیریت بازرگانی-بازاریابی

دانشیار دانشگاه شاهد

تخصص در بازاریابی خدمات و کسب‌وکارهای اجتماعی

3

مرد

P3

دکتری مدیریت بیمه

استادیار دانشگاه شهید بهشتی

تخصص در بیمه‌های سلامت و مراقبت طولانی‌مدت

4

مرد

P4

دکتری خط‌مشی‌گذاری دانشگاه تهران

پژوهشگر حکمرانی مرکز پژوهش‌های مجلس

تخصص در سیاست‌گذاری عمومی و حکمرانی سلامت

5

مرد

P5

دکتری مدیریت راهبردی دانشگاه دفاع ملی

معاون اقتصادی مرکز ملی فضای مجازی

تخصص در تحلیل کلان اقتصادی و تغییرات ساختاری

6

مرد

P6

دکتری خط‌مشی‌گذاری دانشگاه تهران

معاون دفتر حکمرانی مرکز پژوهش‌های مجلس

تخصص در حکمرانی و قوانین حوزۀ جمعیت

7

مرد

P7

دکتری مدیریت بازرگانی-سیاست‌گذاری بازرگانی

استادیار دانشگاه شهید بهشتی

تخصص در سیاست‌گذاری کسب‌وکار و نظام‌های نظارتی

8

زن

P8

دکتری اقتصاد

استادیار دانشکده اقتصاد دانشگاه شهید بهشتی

تخصص در اقتصاد سلامت و تحلیل هزینه-فایده خدمات

9

مرد

P9

دکتری مدیریت بازرگانی-بازاریابی

دانشیار دانشگاه تهران

تخصص در بازاریابی و برندینگ محصولات مصرفی

10

مرد

P10

دکتری کارآفرینی

استادیار دانشکده مدیریت و حسابداری دانشگاه شهید بهشتی

تخصص در کارآفرینی اجتماعی و استارتاپ‌های حوزۀ سلامت

11

مرد

P11

دکتری مدیریت بازرگانی-راهبرد

مدیر توسعۀ کسب‌وکار سرآوا

تجربۀ عملی در توسعۀ بازار و سرمایه‌گذاری

12

مرد

P12

دکتری علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی

کارشناس ارشد دانشگاه دفاع ملی

تخصص در تحلیل سیاسی-اجتماعی سالمندی در ایران

13

مرد

P13

دکتری منابع انسانی دانشگاه آزاد

مدیر منابع انسانی

تخصص در مدیریت نیروی کار و کمبود منابع انسانی

14

مرد

P14

کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی

مدیر توسعۀ کسب‌وکار شرکت‌های خصوصی

تجربۀ عملی در حوزۀ خرده‌فروشی و تغییر الگوی مصرف

15

مرد

P15

دکتری مدیریت بازرگانی-بازاریابی

استاد دانشگاه گیلان

تخصص در بازاریابی و مطالعات آینده‌نگر بازار

16

مرد

P16

دکتری مدیریت مالی

مدیران زیرمجموعۀ سرمایه‌گذاری به‌پرداخت ملت

تخصص در محصولات مالی، صندوق‌های بازنشستگی و مدیریت دارایی

17

مرد

P17

دکتری اقتصاد

دانشیار دانشگاه شهید بهشتی

تخصص در اقتصاد کلان و تأثیرگذاری متغیرهای جمعیتی بر رشد اقتصادی

18

مرد

P18

دکتری مدیریت دولتی-خط‌مشی‌گذاری

استادیار دانشگاه شهید بهشتی

تخصص در خط‌مشی‌گذاری عمومی و تحلیل نهادی

(منبع: محقق‌ساخته)

 

متناسب با فهرست گزینش‌شده، چارچوب مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته تدوین و پرسش‌ها به شرح زیر تنظیم شد. در بخش نخست مصاحبه، اطلاعات زمینه‌ای مشارکت‌کننده، شامل تحصیلات، سابقۀ شغلی و تجربه‌های مرتبط با موضوع پژوهش، دریافت شد. سپس مصاحبه وارد بخش پرسش‌های تخصصی شد. محورهای اصلی پرسش‌های تخصصی به شرح زیر است:

  • با سالمندتر شدن جمعیت ایران در آینده، بازار کدام کسب‌وکارها، کالاها یا خدمات کساد شده و کوچک خواهد شد؟
  • با سالمندتر شدن جمعیت ایران در آینده، بازار کدام کسب‌وکارها، کالاها یا خدماتی که اکنون فعال هستند، کاملاً حذف خواهد شد؟
  • به نظر شما برای یک جمعیت سالمند، چه نوع کسب‌وکارها، کالاها یا خدماتی باید ایجاد یا گسترش یابد؟ برای مدیریت جامعۀ سالمند در آینده، در سطح حاکمیتی و دولتی، از هم‌اکنون باید به چه مسائل کلیدی توجه کرد؟

برای ایجاد کسب‌وکارهای جدید مناسب سالمندان و توسعۀ کالاها و خدمات جدید، چه موانع و چالش‌های حاکمیتی، زیرساختی و قانونی وجود دارد؟

درمجموع، ۱۸ مصاحبه با میانگین مدت ۴۵ تا 60 دقیقه به‌صورت حضوری و آنلاین انجام شد. روش تحلیل پژوهش مبتنی‌بر تحلیل مضمون بوده است؛ رویکردهای مختلفی برای روش تحلیل مضمون وجود دارد که در پژوهش حاضر از رویکرد انعکاسی استفاده شده است. مراحل تحلیل مضمون‌ عبارت‌اند از: 1) آشنایی با داده‌ها؛ 2) کدگذاری؛ 3) ایجاد مضمون‌ها؛ 4) بررسی مضمون‌ها؛ 5) تعریف و نام‌گذاری مضمون‌ها؛ 6) نوشتن گزارش پایانی (Braun & Clarke, 2006). در آغاز، این فرایند را ویرجینیا براون و ویکتوریا کلارک برای پژوهش‌های روان‌شناسی توسعه دادند؛ بااین‌حال، تحلیل مضمون روشی انعطاف‌پذیر است که می‌تواند با بسیاری از دیگر انواع پژوهش تطبیق داده شود. برای تقویت اعتبار درونی پژوهش کیفی، از روش‌های زیر استفاده شده است (Creswell & Poth, 2018):

1- بازبینی مشارکت‌کنندگان (Member Checks): از پاسخ‌دهندگان سؤال شود که آیا نتایج را می‌پذیرند.

2- مشاهدۀ بلندمدت در بازدید از محل پژوهش با مشاهدات تکراری پدیدۀ مشابه: داده‌ها در طول دوره‌ای از زمان جمع‌آوری شوند با این هدف که اعتبار یافته‌ها را افزایش دهند.

3- بازبینی همتایان: از همکاران خواسته شود دربارۀ یافته‌های درحال ظهور، یادداشت و دیدگاه‌های خود را ارائه کنند.

4- کنار گذاشتن تعصبات: محقق باید در ابتدای پژوهش مفروضات، تمایلات نظری و تعصبات را شناسایی کرده و مانع از مداخلۀ آن‌ها در فرایند پژوهش شود. در این پژوهش برای افزایش اعتبار درونی از روش‌های مثلثی، بازبینی مشارکت‌کنندگان و همتایان استفاده شد.

اعتبار بیرونی یا تعمیم‌پذیری با این موضوع سروکار دارد که یافته‌های پژوهش را به چه میزان می‌توان به سایر موقعیت‌ها تعمیم داد. پس‌از نهایی‌سازی مصاحبه‌ها، نتایج به‌صورت گزینشی در اختیار 3 نفر از مشارکت‌کنندگان قرار گرفت و تأیید آنان نیز اخذ شد. به‌منظور اطمینان از روایی محتوایی سؤالات مصاحبه، دیدگاه گروه پانل 4نفری خبرگان نیز بررسی شد و همۀ سؤالات «ضروری» ارزیابی شدند. همچنین، از مصاحبۀ 16 به بعد اشباع نظری حاصل شد. افزون‌بر این، در این پژوهش برای دستیابی به پایایی از روش‌های زیر استفاده شد:

1) ثبت و یادداشت‌برداری تمامی مصاحبه‌های انجام‌شده با کسب اجازه از مشارکت‌کننده به‌منظور بررسی چندباره آن‌ها؛

2) یادداشت‌برداری دقیق از حالات و تائیدات مشارکت‌کننده به‌منظور استفاده در استخراج دقیق‌تر مفاهیم و کاهش خطای احتمالی؛ 3) استفاده از همکار پژوهش.

در روش سوم، ضمن انتخاب تصادفی دو مصاحبه از میان کل مصاحبه‌ها و ارائۀ آموزش‌های لازم دربارۀ کدگذاری، از همکار پژوهشی خواسته شد تا آن‌ها را به‌طور مستقل کدگذاری کند. ضریب کاپای محاسبه‌شده معادل ۸۷درصد به دست آمد که نشان‌دهندۀ توافق مناسب میان کدگذاران است و ازاین‌رو، تأییدپذیری یافته‌ها ازطریق کاهش سوگیری پژوهشگر و عینیت‌بخشی به فرایند کدگذاری تأمین شد. همچنین، کاربردپذیری نتایج با ارائۀ شرحی غنی از زمینۀ پژوهش، شامل ویژگی‌های خاص ساختار اقتصادی، جمعیتی و حکمرانی ایران، فراهم شده است تا خواننده بتواند شباهت‌ها و تفاوت‌های بافت خود را با بافت این پژوهش مقایسه کرده و درخصوص قابلیت کاربرد یافته‌ها قضاوت کند.

 

  1. نتایج و یافته‌ها

متناسب با چارچوب مصاحبه و اهداف پژوهش، ارزیابی در این مرحله بر چهار بخش استوار بوده است که در ادامه، هریک از آن‌ها بررسی می‌شود:

  • شناسایی کالاها و خدمات کم‌تقاضا براساس روند جمعیتی؛
  • شناسایی کالاها و خدمات پرتقاضا براساس روندهای جمعیتی؛
  • ارائه خدمات و کالاهای جدید براساس جامعۀ سالمندان؛
  • چالش‌ها و محدودیت‌های حوزۀ حکمرانی و سیاست‌گذاری.

4-1. شناسایی کالاها و خدمات کم‌تقاضا براساس روند جمعیتی؛ این مضمون بیان‌کنندۀ کاهش ساختاری، مستمر و بازگشت‌ناپذیر تقاضا برای کالاها و خدماتی است که مخاطبان اصلی آن‌ها جمعیت جوان، نوجوانان، کودکان، و خانواده‌های در سن فرزندآوری هستند. برخلاف رکودهای ادواری که ممکن است براثر عوامل موقتی، مانند تحریم، تورم یا کاهش موقت قدرت خرید ایجاد شوند، افول شناسایی‌شده در این مضمون، ریشه در تغییر بنیادین ساختار جمعیت ایران دارد. این افول، نه موقتی، بلکه دائمی است و کسب‌وکارهای فعال در این حوزه‌ها باید برای کوچک شدن تدریجی یا تغییر کامل مدل کسب‌وکار خود برنامه‌ریزی کنند. مصداق‌های مرتبط با آن در جدول 5 ارائه شده است.

 

جدول 5. کسب‌وکارهای در مرحلۀ افول به‌واسطۀ تغییر جمعیتی ایران

Table 5. Declining Businesses Due to Demographic Changes in Iran

کد باز

مضمون فرعی

مضمون اصلی

نمونه مصداق محاوره‌ای (نقل‌قول مستقیم)

فراوانی

نمونه مشارکت‌کنندگان با تأکید

1

کاهش شدید متقاضی برای تحصیل در دوره‌های مختلف آموزش عمومی و عالی

رکود در صنعت آموزش رسمی

P5: «بحث آموزش -چه مدارس، دانشگاه‌ها و مؤسسات کمک‌آموزشی مثل کنکور- که حول مباحث آموزشی فعالیت می‌کنند، طبیعتاً بازارشون کسادتر خواهد شد. چون جمعیت جوان داره کم می‌شه و مخاطبان این خدمات روزبه‌روز کاهش پیدا می‌کنه»

10

P5, P8, P9

2

افت فروش در صنایع مرتبط با نوزاد و کودک (شیرخشک، اسباب‌بازی، پوشاک، مهدکودک)

افول بازار کالاهای کودک

P5: «هر صنعت و کسب‌وکار خُرد و بزرگی هست که حول کودک و رابطۀ کودک با مادرش فعالیت می‌کنه... دچار کاهش تقاضا خواهند شد. مثال بزنم: تولید اسباب‌بازی یا در بخش غذایی مثلاً مکمل‌های غذایی و شیرخشک»

13

P5, P8, P9

3

کم‌رونق شدن بازار کالاهای دیجیتال پیشرفته، گجت‌ها و فناوری‌های پیچیدۀ جوان‌پسند

کاهش تقاضا برای فناوری‌های پیچیده

P3: «درزمینۀ بسیاری از کالاهایی که براساس فناوری‌های روز حرکت می‌کنند -حتی می‌توان گفت در بخش کالاهای دیجیتال و بسیاری از کالاهایی که مُد‌محور هستند- این کسب‌وکارها کساد خواهند شد»

8

P2, P3

4

کاهش محبوبیت و سودآوری خدمات تفریحی پرهیجان و پرتحرک (پارک‌های موضوعی، ورزش‌های مخاطره‌آمیز)

رکود در بخش تفریحات فعال

P3: «خدماتی که جنبۀ تفریحی و سرگرمی دارند و بیشتر مربوط به سنین جوانی، نوجوانی یا میانسالی هستند، کاملاً دچار رکود می‌شوند»

12

P2, P3, P8

5

افت تقاضا برای خودروهای شخصی به‌ویژه مدل‌های ورزشی و شیک، و کاهش خریدهای هیجانی مبتنی‌بر مد

تغییر در بازار خودرو و پوشاک مد

P3: «کسب‌وکارهایی که محوریتشان برندینگ و توسعۀ کالای جدید است... این نوع کالاها و برندها کاملاً به‌سمت تعطیلی می‌روند»

7

P3, P8

6

کاهش درخور توجه مراجعۀ حضوری به بانک‌ها، دفاتر خدماتی و فروشگاه‌های بزرگ شلوغ

کاهش رونق خدمات حضوری پرازدحام

P5: «خدمات حضوری بانکی... روزبه‌روز داره با خدمات دیجیتال و اینترنتی جایگزین می‌شه و در شرف حذف خواهد بود»

6

P1, P5

7

کاهش شدید متقاضی برای «خدمات مشاوره پیش‌از ازدواج» و «کلاس‌های آمادگی ازدواج»

افول بازار خدمات مرتبط با تشکیل خانواده

P12: «والله من یادمه دهۀ هفتاد، هشتاد، این مراکز مشاورۀ قبل‌از ازدواج یه جورایی شلوغ بود، زوج‌های زیادی میومدن. الان دیگه نه. خیلی از این مراکز یا تعطیل شدن یا کلاً رفتن سمت مشاورۀ طلاق. انگار دیگه ازدواج اون رونق سابق رو نداره که کسی بیاد مشاوره بگیره»

5

P12, P15

8

کاهش تقاضا برای «خدمات تنظیم خانواده» و محصولات مرتبط

تعطیلی تدریجی مراکز تنظیم خانواده

P13: «مراکز تنظیم خانواده ما قبلاً صف بود، واقعاً صف. مادرها می‌اومدن برای مشاوره، برای دریافت وسایل پیشگیری. الان؟ کساد مطلق. نه‌فقط به‌خاطر سیاست‌های جدید، مردم خودشون دیگه نمی‌خوان بچه زیاد بیارن. این مراکز دیگه مشتری ندارن»

4

P13, P16

(منبع: محقق‌ساخته)

 

مطابق با جدول 5 و متناسب با فراوانی‌های مشارکت‌کنندگان در هریک از بندهای هشت‌گانه، کسب‌وکارهای درحال افول را می‌توان در شکل 1 ارائه کرد.

 

 

 

شکل 1. فراوانی کسب‌وکارهای درحال افول به‌واسطۀ تغییر جمعیتی ایران از بخش مشارکت‌کنندگان (منبع: محقق‌ساخته)

Figure 1. Frequency of Declining Businesses Due to Demographic Changes in Iran (Based on Participants' Responses)

 

مطابق با شکل 1 افت فروش در صنایع مرتبط با نوزاد و کودک پرتکرارترین کد در مضمون اول است (تقریباً تمام مصاحبه‌شوندگانی که به سؤال کاهش تقاضا پاسخ دادند). دومین کد پرتکرار این مضمون، به افول تقاضا برای تفریحات پرتحرک و پرهیجان اشاره دارد. پارک‌های تفریحی، شهربازی‌ها، ورزش‌های ماجراجویانه، کمپینگ‌های دورافتاده و تورهای گردشگری پرخطر، همگی مخاطبان اصلی خود، یعنی جوانان پرانرژی را از دست می‌دهند.

4-2. شناسایی کالاها و خدمات پرتقاضا براساس روندهای جمعیتی؛ مضمون دوم از تحلیل مصاحبه‌های هجده‌گانه، به رشد تقاضا در بازارهای سلامت‌محور، امنیتی و مبتنی‌بر آسایش اختصاص دارد. این مضمون در مقابل مضمون اول قرار می‌گیرد و نشان‌دهندۀ جهش ساختاری و پایدار در تقاضا برای کالاها و خدماتی است که پاسخ‌گوی نیازهای جسمی، روانی و اجتماعی سالمندان هستند. براساس این فضا حوزه‌های اصلی در جدول 6 آمده است.

 

جدول 6. کسب‌وکارهای در مرحلۀ رشد به‌واسطۀ تغییر جمعیتی ایران

Table 6. Growing Businesses Due to Demographic Changes in Iran (Source: Authors).

کد باز

مضمون فرعی

مضمون اصلی

نمونه مصداق محاوره‌ای (نقل‌قول مستقیم)

فراوانی

نمونه مشارکت‌کنندگان با تأکید زیاد

1

افزایش چشمگیر نیاز به خدمات پزشکی، پرستاری، فیزیوتراپی و توان‌بخشی، به‌ویژه در منزل

گسترش بازار سلامت در منزل

P1: «نیاز به خدمات پزشکی، پرستاری و توان‌بخشی؛ نیاز به گروه‌های همیار» 

P8: «تمرکز از درمان‌های حاد به‌سمت مدیریت بیماری‌های مزمن، توان‌بخشی مستمر و مراقبت در منزل جابه‌جا می‌شود»

16

P1, P2, P3, P8, P9

2

رشد فزایندۀ تقاضا برای خدمات روان‌شناسی، مشاوره و مداخلات اجتماعی برای مقابله با تنهایی و افسردگی

شکوفایی بازار سلامت روان سالمندان

P10: «سالمندان غالباً با مسائلی مانند تنهایی، ترس از بیماری و مرگ، و انعطاف‌ناپذیری در برابر تغییرات روبه‌رو هستند. یک مشاور یا روان‌شناس خوب می‌تواند با مراجعه به محل زندگی آن‌ها به این مسائل بپردازد»

15

P8, P9, P10, P11

3

تمایل شدید به مسکن ایمن، بدون مانع، دسترس‌پذیر و با ابعاد مناسب (کوچک و کاربردی)

ظهور بازار مسکن سالمندپسند

P8: «تقاضا برای واحدهای مسکونی کوچک، ایمن‌سازی‌شده و بدون مانع حرکتی (دسترس‌پذیر) افزایش خواهد یافت که پیامد مستقیم برای بازار مسکن و ساخت‌وساز دارد»

12

P8, P9

4

تغییر ذائقۀ غذایی به‌سمت محصولات سالم، ارگونومیک، رژیمی و باکیفیت بالا

تحول در بازار مواد غذایی

P5: «یک سری محصولات غذایی سالم‌تر و ارگونومیک‌تر دارن جای بیشتری رو باز می‌کنن و شاید محصولات بی‌کیفیت غذایی که با قیمت پایین تولید می‌شدند، روزبه‌روز جذابیتشون رو از دست بدن و از صحنه رقابت خارج بشن»

9

P2, P5

5

افزایش مصرف مکمل‌های غذایی، محصولات ضدپیری و کالاهای مرتبط با حفظ سلامت فعال

رشد بازار محصولات سلامتی و پیشگیری

P2: «مصرف محصولات مرتبط با رژیم‌های غذایی خاص، ضدپیری و موارد مشابه افزایش می‌یابد»

8

P2

6

تقاضا برای محصولات آرایشی-بهداشتی تخصصی فرموله‌شده برای پوست، مو و نیازهای بهداشتی سالمندان

ظهور نیچ مارکت (niche market) محصولات مصرفی ویژه

P10: «یک زن سالمند معمولاً از همان محصولات آرایشی یک دختر جوان استفاده نمی‌کند و به محصولات مختص خود نیاز دارد؛ مانند کرم‌های دور چشم با فرمولاسیون قوی‌تر. برخی برندهای جهانی خط تولید «کازمتیک بزرگسال» دارند؛ اما در ایران این بازار هنوز به‌طور تخصصی توسعه نیافته است»

7

P10

7

تقاضای فزاینده برای «محصولات بهداشتی درمانی و توان‌بخشی وارداتی» به‌دلیل ضعف تولید داخل

بازار وابسته به واردات تجهیزات پزشکی

P10: «بیش از ۸۰درصد تجهیزات توان‌بخشی پیشرفته مثل واکرهای هوشمند، تخت‌های برقی و سمعک‌های دیجیتال وارداتی هستند. تولید داخل یا کیفیت لازم رو نداره یا اصلاً وجود نداره. این یه فرصت بزرگ و یه شکاف بزرگه»

6

P14, P17

8

نیاز به «باشگاه‌ها و مراکز توانمندسازی شناختی» برای مقابله با آلزایمر و زوال عقل

رشد بازار سلامت شناختی

P16: «الان ۷۰۰ هزار نفر در ایران دمانس دارند. تا ۲۰۵۰ این عدد به ۲.۵ میلیون می‌رسه. ما حتی یک باشگاه تخصصی توانمندسازی شناختی در کشور نداریم. همه‌چیز از صفر باید ساخته بشه. این یعنی یه بازار کاملاً بکر.»

8

P15, P18

(منبع: محقق‌ساخته)

 

مطابق با جدول 6 کسب‌وکارهای پررونق ناشی از افزایش جمعیت سالمندی در ایران طیف متنوعی را شامل می‌شوند که پرتکرارترین مصادیق آن‌ها در شکل 2 نشان داده شده است.

شکل 2. فراوانی کسب‌وکارهای درحال رونق به‌واسطۀ تغییر جمعیتی ایران از بخش مشارکت‌کنندگان (منبع: محقق‌ساخته)

Figure 2. Frequency of Growing Businesses Due to Demographic Changes in Iran (Based on Participants' Responses)

مطابق با شکل 2، افزایش چشمگیرِ نیاز به خدمات پزشکی، پرستاری و توان‌بخشی در منزل پرتکرارترین کد در میان تمام ۴۵ کد پژوهش است. ۱۶ نفر از ۱۸ مشارکت‌کننده به‌طور مستقیم به این نیاز اشاره کرده‌اند. این اتفاق‌نظر تقریباً کامل، نشان‌دهندۀ اجماع مطلق خبرگان بر سر اولویت این حوزه است. بازار خدمات پزشکی در منزل در ایران در آستانۀ انفجار است. دومین کد پرتکرار مضمون دوم و دومین کد پرتکرار کل پژوهش، به بحران خاموش سلامت روان سالمندان اختصاص دارد.

شناسایی کالاها و خدمات جدید؛ پیش‌از ورود به تحلیل مضمون چهارم، در مضمون دوم و سوم مبنای اصلی دغدغۀ سالمند است که بیان‌کنندۀ نیازها و خواسته‌های عینی سالمندان و خانواده‌هایشان است که در ادامه، به تبیین و تفسیر آن‌ها پرداخته شده است.

 

جدول 7. محصولات و خدمات جدید برخواسته از کسب‌وکارهای در مرحلۀ رشد

Table 7. Emerging Products and Services Derived from Growing Businesses

ردیف

کد باز

کد فرعی

نمونه مصداق محاوره‌ای (نقل‌قول مستقیم)

فراوانی

نمونه مشارکت‌کنندگان با تأکید

1

طراحی و عرضۀ «بیمه مراقبت طولانی‌مدت ‘LTC’» به‌عنوان زیرساخت مالی کل اکوسیستم

نوآوری در محصولات بیمه‌ای

P8: «اولویت نخست، ایجاد «نظام تأمین مالی و بیمه مراقبت طولانی‌مدت» است... این بیمه نقش موتور محرک کل اکوسیستم را دارد. بدون منبع مالی پایدار، بازار خدمات سالمندی شکل نمی‌گیرد یا محدود به اقشار پردرآمد می‌ماند»

14

P3, P5, P7, P8

2

توسعۀ فناوری‌های پایش سلامت از راه دور، خانه‌های هوشمند و سامانه‌های هشدار اضطراری

فناوری‌های کمک‌زیستی

P7: «دستگاه‌های پایش فشارخون/قند خون متصل به اپلیکیشن، سامانه‌های اورژانس شخصی ‘دکمۀ اضطراب’»

 P9: «فناوری‌های کمک‌کننده به سالمندان ‘مانند ربات‌های پرستار، نرم‌افزارهای مانیتورینگ سلامتی’»

10

P7, P8, P9

3

تولید «غذاهای فراسودمند» و مکمل‌های غذایی ویژه با هدف پاسخ‌گویی به نیازهای تغذیه‌ای و درمانی سالمندان

نوآوری در صنعت غذا

P1: «نیازهای تغذیه‌ای ویژه سالمندان. تغییر در صنعت غذا»

7

P1

4

توسعۀ اپلیکیشن‌ها و پلتفرم‌های یکپارچه، ساده و امن برای مدیریت سلامت، نوبت‌دهی و خرید خدمات

راه‌حل‌های نرم‌افزاری یکپارچه

P7: «نرم‌افزارهای ویزیت آنلاین.»

 P1: «اپلیکیشن‌های ویژه سالمندان در حوزه سلامت، مراقبت و تفریح»

8

P1, P7, P10

5

جایگزینی کامل خدمات فیزیکی پیچیده (بانک، اداری) با رابط‌های دیجیتال ساده‌سازی‌شده و امن

تحول دیجیتال در خدمات پایه

P5: «خدمات حضوری بانکی... روزبه‌روز داره با خدمات دیجیتال و اینترنتی جایگزین می‌شه و در شرف حذف خواهد بود»

8

P1, P5

6

ایجاد صندوق‌های بازنشستگی خصوصی، محصولات سرمایه‌گذاری کم‌ریسک و خدمات مدیریت دارایی برای دوران سالمندی

خدمات مالی تخصصی

P5: «بحث صندوق‌های سرمایه‌گذاری و هر مبحثی که ذیل مدیریت ثروت، مدیریت دارایی، سرمایه‌گذاری شخصی و خانوادگی... قرار می‌گیره»

8

P5, P7

7

طراحی «سامانۀ یکپارچۀ داده سالمندان» برای برنامه‌ریزی دقیق و هدفمند

زیرساخت داده و اطلاعات

P4: «ما ۱۶ مطالعۀ کوهورت در کشور داریم که هرکدوم توسط یه دانشگاه یا پژوهشکده اداره می‌شه. هیچ کدوم باهم حرف نمی‌زنن. الان شرکت‌های دانش‌بنیان به ما پیشنهاد دادن که این داده‌ها رو تجمیع کنن. چرا باید این کار رو ما دولتی‌ها انجام بدیم؟ بخش خصوصی می‌تونه این کار رو بکنه، منتها باید داده رو بهش بدیم»

6

P14, P16

8

توسعۀ «گواهینامه‌ها و استانداردهای کیفیت» برای خدمات سالمندی

نظام رتبه‌بندی و اعتبارسنجی

P15: «همین الان ۲۰۰۰ مرکز مراقبت در منزل مجوز دارن؛ اما هیچ استاندارد کیفیتی برای خدماتشون نداریم. نمی‌دونیم کدوم خوب کار می‌کنن، کدوم بد. بخش خصوصی می‌تونه بیاد و برای این مراکز «رتبه» تعریف کنه، مثل رستوران‌ها. مردم هم راحت‌تر انتخاب کنن»

5

P15, P17

9

طراحی محصولات مالی با هدف «تأمین درآمد پایدار بازنشستگی برای زنان خانه‌دار»

شمول مالی و جنسیتی

P5: «۵۲درصد سالمندان رو زنان تشکیل می‌دن؛ اما سهم زنان از مستمری بازنشستگی چقدره؟ خیلی پایین. زن خانه‌دار پس‌از فوت همسر، نه مستمری داره، نه پس‌انداز. این یه شکاف عظیم در نظام تأمین اجتماعی ماست. بیمه‌های خصوصی می‌تونن برای این جمعیت محصول طراحی کنن. ما آمادگی داریم ازش حمایت کنیم»

7

P18, P12

(منبع: محقق‌ساخته)

متناسب با جدول 7 مبنای اصلی رشد و توسعۀ کسب‌وکارها را می‌توان در بستر عواملی همچون عواملی همچون بیمۀ مراقبت طولانی‌مدت، فناوری‌های پایش از راه دور، صندوق بازنشستگی خصوصی، محصولات مالی برای زنان خانه‌دار، سامانۀ یکپارچۀ داده سالمندان است که می‌‌توان به‌عنوان مصادیق پرتکرار در شکل 3 مشاهده کرد.

شکل 3. فراوانی محصولات و خدمات نشئت‌گرفته از کسب‌وکارهای پررونق (منبع: محقق‌ساخته)

Figure 3. Frequency of Products and Services Derived from Growing Businesses

طراحی و عرضۀ بیمه مراقبت طولانی‌مدت سومین کد پرتکرار کل پژوهش و مهم‌ترین کد مضمون چهارم است. اتفاق‌نظر تقریباً کاملی بر سر این کد صورت گرفت. ایران بیمۀ درمانی، عمر و بیمه حوادث دارد؛ اما بیمه مراقبت ندارد. فناوری‌های پایش از راه دور، وابستگی سالمند به حضور فیزیکی مراقب را کاهش می‌دهد. این یعنی هزینۀ کمتر، استقلال و امنیت بیشتر. پیش‌بینی می‌شود تا دهۀ آینده، «خانۀ هوشمند سالمند» به یکی از استانداردهای اصلی مسکن سالمندی تبدیل شود. ایجاد صندوق‌های بازنشستگی خصوصی و خدمات مدیریت دارایی نشان‌دهندۀ شکست صندوق‌های بازنشستگی دولتی و نیاز به راه‌حل‌های جایگزین است. صندوق‌های بازنشستگی ایران ورشکسته‌اند. تأمین اجتماعی بدهی انباشته دارد، صندوق بازنشستگی کشوری با کسری مواجه است.

چالش‌های ساختاری در محیط حکمرانی و کلان؛ مضمون چهارم از تحلیل مصاحبه‌های هجده‌گانه، به چالش‌های ساختاری در محیط حکمرانی و کلان اختصاص دارد. این مضمون نشان‌دهندۀ موانع و گلوگاه‌های نهادی، قانونی، اقتصادی و فرهنگی است که در سطح کلان، سرعت و کیفیت تحقق مضمون‌های 7 را تعیین می‌کنند.

جدول 8. چالش‌های ساختاری در محیط حکمرانی و کلان مرتبط با توسعۀ کسب‌وکارهای سالمندی

Table 8. Structural Governance Challenges Affecting the Development of Aging-Related Businesses

ردیف

کد باز

کد فرعی

نمونه مصداق محاوره‌ای (نقل‌قول مستقیم)

فراوانی

ارجاع

1

کامل نبودن نظام یکپارچۀ مراقبت و پراکندگی شدید مسئولیت بین نهادهای موازی (بهداشت، بهزیستی و بیمه)

ضعف نهادی و حکمرانی پراکنده

P8: «چالش محوری، نبود یک «نظام یکپارچه مراقبت طولانی‌مدت» است... خدمات سالمندی میان نهادهای مختلفی مانند وزارت بهداشت، بهزیستی، بیمه‌ها و بخش‌های محلی توزیع شده، اما زنجیره‌ای هماهنگ از پیشگیری، مراقبت در منزل، توان‌بخشی و مراقبت نهادی وجود ندارد»

16

P2, P4, P8, P9

2

پیچیدگی، کهنگی و نبود شفافیت مقررات و فرایندهای طولانی اخذ مجوز برای خدمات جدید

موانع قانونی و اداری دست‌وپاگیر

P1: «پیچیدگی قوانین و مجوزهای مرتبط»

 P9: «فرایندهای اداری طولانی و پیچیده برای اخذ مجوزهای لازم ‘از وزارت بهداشت، بهزیستی، شهرداری و...’»

13

P1, P4, P6, P9

3

کمبود بحرانی نیروی انسانی متخصص، آموزش‌دیده و باانگیزه در همۀ سطوح مراقبت مستقیم و خدمات تخصصی

بحران کمبود نیروی انسانی متخصص

P1: «کمبود نیروی متخصص مراقبت از سالمندان. تمایل نسل جدید به مشاغل با درآمد بیشتر»

 P9: «کمبود نیروی انسانی متخصص: درزمینه‌هایی مانند روان‌شناسی سالمندی، فیزیوتراپی و کاردرمانی»

15

P1, P8, P9

4

نبود برنامه‌ریزی و تخصیص بودجه هدفمند، شفاف و پایدار برای حوزۀ سالمندی در اسناد کلان کشور

نبود تأمین مالی و برنامه‌ریزی کلان

P4: «سازمان برنامه‌ و بودجه کشور باید تمهیدات و تخصیص‌های بودجه‌ای لازم را در قوانین بودجه سالیانه به‌طور شفاف و هدفمند لحاظ کند»

 P5: «در اسناد بالادستی کشور به بحث جمعیت و فرزندآوری بودجه خوبی می‌دیم؛ اما برای سالمندی... در سیاست‌گذاری بودجه‌ای اغلب نادیده گرفته می‌شه»

11

P3, P4, P5

5

قدرت خرید پایین و ناامنی مالی بخش بزرگی از سالمندان، که مانع شکل‌گیری «تقاضای مؤثر» می‌شود

ضعف اقتصادی و فقر در سالمندی

P9: «قدرت خرید پایین بخش فراوانی از سالمندان... توان مالی برای پرداخت هزینۀ خدمات مراقبتی یا فناوری‌های گران‌قیمت را ندارند»

 P1: «فقر در سالمندی که بسیاری از سالمندان تجربه می‌کنند»

10

P1, P9

6

مقاومت‌های فرهنگی عمیق (نگاه سنتی به مراقبت خانوادگی، تصویر منفی از آسایشگاه)

چالش‌های فرهنگی و نگرشی

P9: «انتظار جامعه و خانواده‌ها این است که سالمندان تنها توسط خانواده مراقبت شوند و استفاده از خدمات بیرونی “بی‌غیرتی” تلقی شود»

 P10: «متأسفانه تصویر فعلی سرای سالمندان در ایران... چندان مطلوب نیست و غالباً با اجبار و به‌عنوان آخرین راه‌حل انتخاب می‌شود»

9

P9, P10, P11

7

شکاف شناختی سیاست‌گذاران به‌ سرعت و عمق سالمندی

انکار یا تأخیر در تشخیص مسئله

P13: معاون اسبق سازمان برنامه و بودجه در یکی از سخنرانی‌های خود اذعان داشت: «من ۲۵ سال در سازمان برنامه بودم. اولین بار سال ۱۳۸۴ گزارش سالمندی جمعیت رو روی میز معاونان گذاشتیم. همه گفتن ۲۰ سال دیگه فرصت داریم. حالا ۲۰ سال گذشت و ما هنوز در فاز «فرصت داریم» هستیم. این انکارِ ناخودآگاه، بزرگ‌ترین مانعه. انگار باورمون نمیشه که جمعیت داره پیر میشه»

8

P13, P14

8

سیاست‌های «جمعیتی» و «فرزندآوری‌محور» صِرف به‌جای سیاست‌های «توانمندسازی»

تغییر پارادایم نادرست حکمرانی

P12: نمایندۀ سابق کمیسیون اجتماعی مجلس: «مجلس بودجه‌های کلان برای فرزندآوری تصویب می‌کنه؛ اما برای توانمندسازی سالمندان حتی یه ردیف بودجه مستقل نداریم. انگار باور کردیم اگر پول بدیم مردم بچه‌دار بشن، سالمندی نمی‌آد! این توهمه. ما باید همون قدر که برای به دنیا اومدن هزینه می‌کنیم، برای خوب زندگی کردن و خوب مردن هم هزینه کنیم»

6

P12, P16

9

نبود «قانون جامع حمایت از سالمندان» در کشور

خلأ قانونی بنیادین

P14: «ترکیه ۲۰۰۲ قانون جامع سالمندی تصویب کرد. ژاپن ۱۹۶۳. ما ۱۴۰۳ هستیم و هنوز قانون نداریم. هر نهادی یه گوشه رو گرفته. نتیجه اینه که سالمند بین بهزیستی، بهداشت و هلال‌احمر سرگردونه. هیچکس پاسخ‌گو نیست»

9

P4, P14, P16

10

افزایش نسبت زنان در جمعیت سالمند و انباشت روزافزون زنان سالمند به‌عنوان ابرچالش آینده

بحران جنسیتی در سالمندی

P5: «میلیون‌ها زن سالمند تنها، در کشور داریم. این یعنی اینکه اینا نه همسر دارن، نه فرزند در دسترس. اگه این جمعیت در خیابون‌ها اعتراض کنن، هیچکس نمی‌پرسه چرا پشت پنجره بسته نشستن؟ چرا برای اونا «خانه سالمندان زنانه» با کیفیت نمی‌سازیم؟ چرا بیمه‌شون نمی‌کنیم؟ این یه بمب ساعته.»

7

P17, P18

11

فقدان بیمه تکمیلی برای بیش از ۷۰درصد سالمندان

شکاف پوشش بیمه‌ای

P16: «ما محاسبه کردیم ۷۰درصد سالمندان توان خرید بیمه تکمیلی رو ندارن. اگه دولت یارانه بده، این بازار ۲۰میلیون نفر میشه. بدون یارانه، فقط ۳میلیون نفر مشتری مؤثرند. این یعنی ۱۷میلیون نفر تقاضای سرکوب‌شده. ما حاضریم محصول طراحی کنیم، ولی کدوم نهاد پای این یارانه می‌ایسته؟»

9

P3, P5, P6, P16

(منبع: محقق‌ساخته)

مضمون اول، بزرگ‌ترین مضمون این پژوهش است که همۀ مصاحبه‌شوندگان، از کارآفرین گرفته تا مدیر دولتی، از استاد دانشگاه تا فعال اجتماعی، بر سر یک نقطۀ مشترک به توافق می‌رسند: سیستم کار نمی‌کند. این مضمون ۱۱ کد و ۱۰۵ ارجاع دارد. این عامل یعنی به‌طور میانگین، هر مشارکت‌کننده ۶ بار به موانع ساختاری اشاره کرده است. مهم‌ترین مضمون‌های شناسایی‌شده در شکل 4 نشان داده شده است.

شکل 4. فراوانی مهم‌ترین چالش‌های حکمرانی و ساختاری حوزۀ سالمندی (منبع: محقق‌ساخته)

Figure 4. Frequency of the Most Important Governance and Structural Challenges in the Aging Sector

 

کد کامل نبودن نظام یکپارچۀ مراقبت و پراکندگی نهادی پرتکرارترین کد در میان تمام ۴۵ کد پژوهش است. ۱۶ نفر از ۱۸ مصاحبه‌شونده به این چالش اشاره کرده‌اند. سالمند ایرانی برای دریافت یک خدمت ساده، ناچار است میان چند نهاد مختلف سرگردان شود؛ نهادهایی که هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند و پروندۀ الکترونیک واحدی نیز برای او ثبت نشده است. نتیجۀ این آشفتگی آن است که سالمند خسته و دلسرد می‌شود و در نهایت، خدمت مورد نیاز خود را دریافت نمی‌کند.

جمع‌بندی: تحلیل مصاحبه‌ها نشان می‌دهد که چهار مضمون شناسایی‌شده، به‌صورت مجزا و منفک از یکدیگر نیستند؛ بلکه در قالب چرخه‌ای علّی و معلولی به هم متصل می‌شوند. شکل 5 این پیوستگی را به‌صورت مدل خطی نشان می‌دهد.

 

شکل 5. چارچوب نهایی پژوهش (منبع: محقق‌ساخته)

Figure 5. Final Research Framework

 بحث و نتیجه‌گیری

یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد که تغییر ساختار جمعیت ایران، هم‌زمان موجب افول صنایع جوان‌محور و شکل‌گیری اقتصاد سالمندی می‌شود و موجب تغییر بازیگران اصلی کسب‌وکار در این فضا می‌شود. براساس یافته‌ها، پاسخ به سؤالات پژوهش به‌ شرح زیر است: کسب‌وکارهای درحال افول شامل صنایع کودک (شیرخشک، اسباب‌بازی، پوشاک و مهدکودک)، آموزش (مدارس، دانشگاه‌ها و مؤسسات کنکور)، تفریحات پرتحرک (پارک‌های موضوعی و ورزش‌های مخاطره‌آمیز)، صنایع تولیدی وابسته به نیروی کار جوان، و خدمات حضوری پرمشتری (بانک‌ها و دفاتر خدماتی) هستند. کسب‌وکارهای درحال رشد شامل خدمات پزشکی در منزل، سلامت روان سالمندان، مسکن سالمندپسند، محصولات غذایی فراسودمند، مکمل‌های غذایی و ضدپیری، محصولات آرایشی-بهداشتی تخصصی سالمندان، و باشگاه‌های توانمندسازی شناختی هستند. محصولات و خدمات نوآورانه شامل بیمۀ مراقبت طولانی‌مدت، فناوری‌های پایش از راه دور، خانه‌های هوشمند، اپلیکیشن‌های یکپارچۀ مدیریت سلامت، صندوق‌های بازنشستگی خصوصی، سامانۀ یکپارچۀ داده سالمندان، و نظام رتبه‌بندی و اعتبارسنجی خدمات هستند. مهم‌ترین موانع حکمرانی شامل نبود نظام یکپارچۀ مراقبت، کمبود نیروی متخصص، پیچیدگی و کهنگی مقررات، نبود قانون جامع سالمندی، ضعف پوشش بیمه‌ای، پراکندگی نهادی، شکاف شناختی سیاست‌گذاران، و فقر در سالمندی است. شکاف عمیق میان نیاز و تقاضای مؤثر در بازار سالمندی ایران، ناشی از ضعف‌های حکمرانی و سیاست‌گذاری است و تا زمانی که موانع ساختاری برطرف نشوند، اقتصاد نقره‌ای در ایران به‌طور کامل شکل نخواهد گرفت.

یافته‌های پژوهش در بخش کسب‌وکارهای درحال افول با پژوهش جونز (Jones, 2023) درخصوص کاهش تقاضا برای صنایع آموزش و کودک، با یافته‌های گوردن (Gordon, 2016) دربارۀ افول صنایع وابسته به رشد سریع و نیز با پژوهش آرونسن و همکاران (Aaronson et al., 2014) درزمینۀ کاهش مشارکت نیروی کار جوان در صنایع خدماتی هم‌خوانی دارد. همچنین، یافته‌های این پژوهش دربارۀ کاهش تقاضا برای تفریحات پرتحرک و خدمات حضوری پرمشتری، دانش موجود در حوزۀ تغییرات الگوی مصرف ناشی از سالمندی را تکمیل می‌کند. در بخش کسب‌وکارهای درحال رشد، یافته‌های پژوهش حاضر با پژوهش زدراوکووا و یانِوا (Zdravkova Yaneva, 2023) که به گسترش کسب‌وکارهای انفرادی و شرکت‌های کوچک در تولید محصولات زندگی روزمره و مراقبت‌های بهداشتی اشاره دارد، هم‌سوست. همچنین، تأکید خبرگان بر تقاضای فزاینده برای راه‌حل‌های سفارشی، کاربرپسند و مقرون‌به‌صرفه، با یافته‌های بکمن و کارلسن (Backman & Karlsson, 2013) دربارۀ نقش پلتفرم‌های تجارت الکترونیک، تأمین مالی جمعی و برنامه‌های حمایتی دولت در توانمندسازی کسب‌وکارهای کوچک، هم‌خوانی کامل دارد. خدمات پزشکی در منزل و سلامت روان سالمندان که در این پژوهش به‌عنوان پرتکرارترین کدهای بخش رشد شناسایی شدند، با یافته‌های پژوهش چاترجی و همکاران (Chatterji et al., 2015) هماهنگی دارد.

در حوزۀ محصولات و خدمات نوآورانه، یافته‌های پژوهش حاضر مبنی‌بر ضرورت طراحی و عرضۀ بیمۀ مراقبت طولانی‌مدت، فناوری‌های پایش از راه دور و خانه‌های هوشمند، با یافته‌های ون و همکاران (Wen et al., 2025) درخصوص نقش هوش مصنوعی در تعدیل پیامدهای منفی سالمندی بر رشد فراگیر، هم‌خوانی دارد. علاوه‌بر این، پژوهش‌های مون و همکاران (Moon et al., 2020) نشان داده است که در دورۀ سالمندی، کسب‌وکارهای کوچک به‌دلیل افزایش تقاضای مصرف‌کننده برای راه‌حل‌های سفارشی، بیشترین میزان رشد را تجربه کرده‌اند که با یافته‌های پژوهش حاضر دربارۀ اهمیت استارتاپ‌های دوستدار سالمند هم‌سوست. تمایز و نوآوری بسیار مهم پژوهش حاضر، در حوزۀ چالش‌های حکمرانی است. خبرگان شرکت‌کننده در پژوهش، نبود نظام یکپارچۀ مراقبت، کمبود نیروی متخصص و موانع قانونی را به‌عنوان مهم‌ترین موانع توسعۀ اقتصاد نقره‌ای در ایران معرفی کردند که با پژوهش تورایراج و همکاران (Thurairaj et al., 2026) درخصوص پراکندگی اداری و محدودیت‌های مالی در کشورهای درحال توسعه هم‌خوانی دارد. نقش دولت و حمایت‌های آن، که در پژوهش حاضر به‌عنوان محور کلیدی شناسایی شد، در پژوهش‌هایی همچون هاینونن و همکاران (Heinonen et al., 2025) نیز به‌عنوان الزامات محوری توسعۀ اقتصاد نقره‌ای بر آن تأکید شده است. در سطح سیاست‌گذاری کلان، نخستین و مهم‌ترین اقدام، تصویب قانون جامع حمایت از سالمندان است. نبود این قانون باعث پراکندگی نهادی و سردرگمی متولیان شده و تا زمانی که چارچوب حقوقی روشنی برای حوزۀ سالمندی وجود نداشته باشد، سایر اقدامات نیز با مشکل مواجه خواهند بود. این قانون باید تکلیف نهاد متولی، منابع مالی پایدار، حداقل خدمات پایه و حقوق سالمندان را به‌طور شفاف مشخص کند. دومین اقدام حیاتی، ایجاد و راه‌اندازی بیمۀ مراقبت طولانی‌مدت مربوط به بخش خصوصی و حمایت دولت است؛ همان‌طور که در مصاحبه‌ها بارها تأکید شد، بدون این بیمه، خدمات سالمندی به کالایی لوکس تبدیل شده و تنها درصد کمی از قشر پردرآمد جامعه به آن دسترسی خواهند داشت. دولت می‌تواند با تخصیص یارانه هدفمند به دهک‌های پایین، زمینۀ دسترسی همگانی را فراهم کند. سومین پیشنهاد متناسب با خروجی پژوهش، طراحی سامانۀ یکپارچه داده سالمندان به‌عنوان زیرساخت اطلاعاتی کشور ضروری است. بدون داده‌های دقیق و به‌روز دربارۀ تعداد، پراکندگی، وضعیت سلامت و نیازهای سالمندان، هرگونه برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری با خطر مواجه خواهد بود و نهایتاً توسعۀ نظام رتبه‌بندی و اعتبارسنجی خدمات سالمندی یکی دیگر از محورهایی است که می‌بایست مبنای توجه باشد. با توجه به بی‌اعتمادی خانواده‌ها به ارائه‌دهندگان خدمات، ایجاد نظامی که مراکز و شرکت‌های فعال را رتبه‌بندی کرده و اطلاعات شفافی در اختیار مصرف‌کنندگان قرار دهد، می‌تواند به ساماندهی بازار کمک کند.

در سطح توسعۀ کسب‌وکار، فرصت‌های فراوانی برای کارآفرینان و سرمایه‌گذاران وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: راه‌اندازی پلتفرم یکپارچۀ منسجم و یکپارچه برای پاسخ به نیاز میلیون‌ها سالمند تنهاست. این پلتفرم می‌تواند نیروهای آموزش‌دیده را به خانواده‌ها متصل کرده و امکان رزرو ساعتی خدمات را فراهم کند. دومین فرصت، طراحی و تولید تجهیزات کمک‌زیستی هوشمند، مانند واکر هوشمند، ساعت تشخیص سقوط و تخت‌های هوشمند با فناوری بومی و قیمت رقابتی (حدود یک‌سوم نمونۀ خارجی) است. سومین فرصت، طراحی محصولات مالی ویژۀ زنان خانه‌دار است. با توجه به اینکه درصد فراوانی از سالمندان را زنان تشکیل می‌دهند و بیشتر آن‌ها بدون پوشش تأمین اجتماعی هستند، طراحی صندوق‌های بازنشستگی خصوصی و محصولات بیمه‌ای ویژه این قشر، هم ضرورتی اجتماعی و هم فرصت اقتصادی بزرگی است.

از محدودیت‌های اصلی پژوهش حاضر می‌توان به نبود نظام جامع و یکپارچه برای شناسایی، طبقه‌بندی و ارائۀ محصولات و خدمات حوزۀ سالمندی اشاره کرد؛ به‌طوری که به‌صورت مشخص هیچ‌گونه مبنای ثابتی برای آن وجود ندارد. با توجه به طبقه‌بندی سالمندان در کشورهای مختلف براساس سن 60-65 سال، 65-75 سال و بالای 75 سال، پیشنهاد می‌شود هریک از محصولات و خدمات ویژه سالمندی به‌صورت مجزا نقد و بررسی، و آسیب‌شناسی شوند و متناسب با آن، محصولات پیشنهادی بتواند شکاف بین دو حوزه را پوشش دهد. همچنین، با توجه به گستردگی دامنۀ پژوهش و تمرکز محوری آن بر محصولات و خدمات پیشنهادی در چارچوب اکوسیستم، امکان تعمیق بیشتر و بررسی دقیق‌تر برخی ابعاد به‌دلیل محدودیت‌های زمانی و روش‌شناختی فراهم نبود. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آینده به بررسی نحوۀ همکاری و تعامل بازیگران کلیدی در طراحی اکوسیستم برای توسعۀ محصولات و خدمات ویژه سالمندی بپردازند. در نهایت، با توجه به اینکه مصاحبه‌ها مبنای اصلی پژوهش بودند، دسترسی به داده‌های یکسان و هم‌افزون در حوزۀ سالمندی ممکن نبود و محققان ناچار شدند تحلیل‌های خود را فقط بر پایۀ مصاحبه‌ها و دیدگاه مدیران ارشد مندرج در وب‌سایت‌ها جمع‌بندی کنند؛ ازاین‌رو، به‌کارگیری داده‌های واقعی جمعیت‌شناختی سالمندان می‌تواند به محققان کمک کند تا محصولات و خدمات متمایز و ارزش‌آفرینی ارائه دهند.

تشکر و قدردانی: بدین ‌وسیله مراتب سپاس و قدردانی صمیمانۀ خود را از مؤسسه بنیاد ملی علم ایران (INSF) به‌دلیل حمایت‌های مالی ارزشمند ابراز می‌داریم. این حمایت‌ها زمینه‌ساز انجام این تحقیق و دستیابی به یافته‌های آن شد.

References

دبیرخانه شورای ملی سالمندان (۱۳۹۹). سند ملی سالمندان کشور.
 http://snce.ir/wp-content/uploads/2021/12/sanadsalmandan.pdf
محمودی، محمد جواد (۱۳۹۵). سالخوردگی جمعیت: یک مسئله‌ی اجتماعی جمعیتی. مطالعات راهبردی زنان، 19(73)، ۱۸۳-178.
https://doi.org/10.22095/jwss.2016.44406
مرکز ملی آمار ایران (1395). گزیدۀ نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵. پژوهشکدۀ آمار.
https://amar.org.ir/population-and-housing-census
 
References
Albert, R. (2015). Global population aging: Facts, challenges, solutions & perspectives. Daedalus, 151(4), 18-37.
 https://doi.org/10.1162/DAED_a_00332
Aksoy, Y., Basso, H. S., Smith, R. P., & Grasl, T. (2019). Demographic structure and macroeconomic trends. American Economic Journal: Macroeconomics, 11(1), 193-222.
https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/mac.20170114
Aaronson, S., Cajner, T., Fallick, B., Galbis-Reig, F., Smith, C., & Wascher, W. (2014). Labor force participation: Recent developments and future prospects. Brookings Papers on Economic Activity, 2014(2), 197-255.
 https://doi.org/10.1353/eca.2014.0015
Álvarez-Diez, R., Reina Margarita, V.-E., Víctor-Hugo, B.-G., & López-robles, J. (2023). The evolution research on silver economy: Current researches, trends, and implications for future directions. Transinformação, 35, e237325.
 https://doi.org/10.1590/2318-0889202335e237325
Backman, M., & Karlsson, C. (2013). Entrepreneurship and an aging population. EconStor. https://www.econstor.eu/bitstream/10419/123851/1/ERSA2013_00058.pdf
Bloom, D. E., Canning, D., & Fink, G. (2010). Implications of population aging for economic growth. Oxford Review of Economic Policy, 26(4), 583–612.
 https://doi.org/10.1093/oxrep/grq038
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101.
https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Charness, N., & Boot, W. R. (2009). Aging and information technology use. Current Directions in Psychological Science, 18(5), 253-258. https://doi.org/10.1111/j.1467-8721.2009.01647.x
Chatterji, S., Byles, J., Cutler, D., Seeman, T., & Verdes, E. (2015). Health, functioning, and disability in older adults—current status and future implications. The Lancet, 385(9967), 563-575.
 https://doi.org/10.1111/j.1467-8721.2009.01647.x
Colurcio, M., Vigolo, V., & Edvardsson, B. (2022). Fifty years of research on silver economy: A bibliometric analysis. Sinergie, 40(3), 149-171.
https://doi.org/10.7433/s119.2022.07
 Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
https://us.sagepub.com/en-us/nam/qualitative-inquiry-and-research-design/book246896
Frost & Sullivan. (2023). Rapidly Aging Demographics and Opportunities from the Global Silver Economy-2050.
https://B2n.ir/bn8437
Gianfredi, V., Nucci, D., Pennisi, F., Maggi, S., Veronese, N., & Soysal., P. (2025). Aging, longevity, and healthy aging: The public health approach. Aging Clinical and Experimental Research, 37(1).17-34. https://doi.org/10.1007/s40520-025-03021-8
Gildas, N. T., Paul, N., & Engwali, F. D. (2025). Do demographic structure conditions sector contribution to economic growth? A machine learning approach. Environment, Development and Sustainability, 27, 2901-2941.
 https://doi.org/10.1007/s10668-023-04147-3
Gordon, R. J. (2016). The rise and fall of American growth: The U.S. standard of living since the Civil War. Princeton University Press. https://B2n.ir/js1625
Heinonen, K., Kurtmollaiev, S., Lervik-Olsen, L., Mele, C., Streukens, S., & Andreassen, T. W. (2025). Responsible aging: Integrating individual and intergenerational well-being. Journal of Service Management, 1-24.
https://doi.org/10.1108/JOSM-12-2024-0529
Huynh, P., Stöckli, S., Kowatsch, T., & Vinay, R. (2025). Business models and technologies of leading home care providers for older adults: A multi-country comparative study. medRxiv.
https://doi.org/10.1101/2025.11.19.25340576
Jiang, Y., Pan, C., & Han, X. (2025). Age-inclusive digital responsibility: A new form of responsibility in the resonance of aging and digitalization. Business & Society, 65(7), 1860-1895.
https://doi.org/10.1177/00076503251343124
Jones, C. (2023). Aging, secular stagnation, and the business cycle. Review of Economics and Statistics, 105(6), 1580-1595. https://doi.org/10.1162/rest_a_01177
Kalache, A., & Keller, L. (2000). The greying world: A challenge for the twenty-first century. Science Progress, 83(91), 33-54. https://www.jstor.org/stable/43424162
Kohlbacher, F., & Herstatt, C. (2008). The silver market phenomenon: Business opportunities in an era of demographic change. Springer.
https://doi.org/10.1007/978-3-540-75331-5
Krueger, D., & Ludwig, A. (2007). On the consequences of demographic changes for rates of returns to capital and the distribution of wealth and welfare. Journal of Monetary Economics, 54(1), 49-87. https://doi.org/10.1016/j.jmoneco.2006.12.016
Kwang, H., & Kim, S. (2019). Development of age-friendly city indicators in South Korea: Focused on measurable indicators of physical environment. Urban Design International, 25, 1-12.
https://doi.org/10.1057/s41289-019-00078-6
Lehning, A. J., Chun, Y., & Scharlach, A. (2007). Structural barriers to developing 'aging-friendly' communities. Public Policy & Aging Report, 17(3), 15–20.
 https://doi.org/10.1093/ppar/17.3.15
Liu, L., Wang, X. L., Cheng, N., Yu, F. M., Li, H. J., Mu, Y., Yuan, Y. H., Dong, J. X., Wu, Y. D., Gong, D. X., Wang, S., & Zhang, G. W. (2024). Development trends and prospects of technology-based solutions for health challenges in aging over the past 25 years: Bibliometric analysis. Journal of Medical Internet Research, 26, e63367.
https://doi.org/10.2196/63367
Mahmodi, M. (2016). Population aging: A socio-demographic phenomenon. Women's Strategic Studies, 19(73), 178-183. https://doi.org/10.22095/jwss.2016.44406 [In Persian]
National Center for Statistics of Iran (2016). Selected results of the 2016 Population and Housing Census. Statistical Research Institute. https://amar.org.ir/population-and-housing-census [In Persian]
Mangunsong, F., Jirapramukpitak, T., & Hastuti, S. (2025). Ageing population policy in Indonesia: A narrative review. Jurnal Kebijakan Kesehatan Indonesia, 14(1), 1-15.
https://doi.org/10.22146/jkki.106962
Matsuno, K., & Kohlbacher, F. (2019). Firms' (non) responses: The role of ambivalence in the case of population aging in Japan. Long Range Planning, 52(2), 236-254. https://doi.org/10.1016/j.lrp.2018.02.006
Mele, C., Russo-Spena, T., Marzullo, M., & Ruggiero, A. (2022). Boundary work in value co-creation practices: The mediating role of cognitive assistants. Journal of Service Management, 33(2), 342–362. https://doi.org/10.1108/JOSM-10-2020-0381
Moon, J., Choi, S., & You, S. (2020). Current status of the aging-friendly industry and the approach direction of the beauty market: Focusing on aging (senior) cosmetics. Journal of the Korean Applied Science and Technology, 37(6), 1528-1539. https://doi.org/10.20294/jgbt.2023.19.5.171
Secretariat of the National Council of the Elderly (2020). The National Document for the Elderly. http://snce.ir/wp-content/uploads/2021/12/sanadsalmandan.pdf
Shin, I., & Kim, H. (2023). Compressed demographic transition and economic growth in the latecomer. Journal of the Korean Economic Association, 71(2), 45-68. http://doi.org/10.22931/aanda.2023.7.2.002
Snyder, H., Veflen, N., van Riel, A., Kristensson, P., & Mehta, M. (2025). Beyond generations: An extended lifespan approach to service segmentation. Journal of Services Marketing, 39(9), 1–7. https://doi.org/10.1108/jsm-08-2025-0539
Thurairaj, D., Abdul Rashid, S. M. R., & Md Nor, N. N. F. (2026). The laws and policies for older adults: A global perspective. Journal of Human Rights and Social Work, 11(1), 43-66.
 https://doi.org/10.1007/s41134-026-00440-z
Wen, H., Shang, J., & Nghiem, X. H. (2025). Does artificial intelligence matter for the population aging-inclusive growth nexus? International evidence. Telecommunications Policy, 49(4), 102932.
https://doi.org/10.1016/j.telpol.2025.102932
World Health Organization (WHO). (2025). Ageing and health. WHO. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ageing-and-health
Wu, F., Yang, H., Gao, B., & Gu, Y. (2021). Old, not yet rich? The impact of population aging on export upgrading in developing countries. China Economic Review, 70, 101707. https://doi.org/10.1016/j.chieco.2021.101707
Zdravkova Yaneva, M. (2023). Modern markets and economic dynamics of silver. (pp. 69–81). The 4th International Scientific Conference.
https://doi.org/10.53486/dri2023.05

Files

History

  • Receive Date: 26 February 2026
  • Revise Date: 08 July 2026
  • Accept Date: 20 July 2026

Share

How to cite

Statistics