آزمون مدلی- ساختاری از تأثیر خصومت مشتری بر تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای عربستان سعودی و امارات متحدة عربی در تهران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 1- دانشجوی دکترای مدیریت بازاریابی بین‌الملل، دانشکده مدیریت، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

2 استاد، گروه مدیریت بازارگانی، دانشکده مدیریت، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده

در سال‌های اخیر تمایل به تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای عربستان سعودی و امارات متحدة عربی به‌ طور چشمگیری در بین ایرانیان افزایش یافته ­است. علّت این را می­توان آشکارا به کدورت­ها و خصومت­ها نسبت داد. مفهوم خصومت مشتری که چندی است در مباحث بازاریابی بین­المللی به‌ طور جدّی پیگیری می­شود و هنوز هم مراحل تکاملی خود را طی می­کند، می­تواند در تبیین چنین گرایش‌هایی مؤثّر باشد. پژوهش پیش ­رو که ماهیت توصیفی- تحلیلی دارد، می­کوشد که با مدل­یابی معادلات ساختاری به درک منسجمی از وضعیت کنونی دست یابد. نتایج 394 پرسشنامه نشان می‌دهد که کدورت پایدار و کدورت موقعیتی، بیشترین تأثیر را بر این وضعیت برانگیختگی­ داشته­اند. کدورت پایدار بر ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی، اثر مثبت و معناداری گذاشته است و کدورت موقعیتی تأثیر زیادی­ در تقویت ملّی‌گرایی و خویشاوندی مصرفی نشان می­دهد. ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی بالاتر نیز اثر مثبت و معناداری بر تمایل به تحریم داشته­ است. تمایلات مذهبی، تأثیر منفی بر کدورت بلندمدّت، ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی و تمایل به تحریم گذاشته است. چنین عواملی 79درصد از تغییرات تمایل به تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی و 70درصد از تغییرات مربوط به ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی را تبیین می­کنند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Examining a structural model of consumer animosity impact on boycotting pilgrimage and recreation trips to Saudi Arabia and the United Arab Emirates in Tehran

نویسندگان [English]

  • Mahmood Hassanzadeh 1
  • Asghar Moshabbaki Esfahani 2
1 Ph.D. Student of International Marketing Management, Faculty of Management, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Full Professor, Faculty of Management, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده [English]

recently, the desire to boycott the pilgrimage and recreation trips to Saudi Arabia and the United Arab Emirates has increased significantly among Iranians. Clearly it can be due to the resentments and hostilities. The concept of Customer Animosity that has seriously followed up in international marketing’s discussions can be effective in explaining such tendencies. This article that is descriptive-analytical in nature, with structural equation modeling tries to develop a coherent understanding of the situation. For this, the result of 394 questionnaires showed that stable and Situational animosities have most effect on boycott motivations. Stable animosity has a significant positive effect on lower pilgrimage and recreation trip’s assessment. Situational animosity shows a strong effect on consumer affinity and ethnocentrism. Lower valuation and consumer affinity and ethnocentrism have strong positive effect on boycott motivations. Religious Tendencies has strong negative effects on stable animosity, lower assessment, and boycott motivation. Such factors explain 79% of the variance of boycott motivation and 70% of the lower assessment of pilgrimage and recreation trips to Saudi Arabia and the United Arab Emirates.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Customer Animosity
  • Boycott Motivation
  • Stable Animosity
  • Situational Animosity
  • Saudi Arabia and the United Arab Emirates

 

بررسی احساسات و عواطف در مطالعة تصمیمات و رفتارهای خودآگاه و ناخودآگاه مصرف‌کننده به جزء انکارنشدنی تبدیل شده ­است. تصویر برند (خدادادحسینی، کریمیان و مشبکی، 1394)، شخصیت برند (آقازاده، قلی­پور و بخشی­زاده، 1392)، عشق به برند (اسفیدانی، نجات و بهمنی، 1394)، تصویر کشور (مرادی و زارعی، 1390)، محبوبیت کشور (نس و همکاران، 2014) و خصومت مشتری می‌توانند قسمت زیادی از رفتارهای مصرفی را تبیین کنند. واکنش اخیر ایرانی­ها در مورد سفر به کشورهای حاشیة خلیج ‌فارس به ­خصوص عربستان و امارات را می­توان با عنوان خصومت مشتری و یا خصومت مصرف­کننده[1] بررسی و مطالعه کرد. نظرسنجی­ها نشانگر تمایل شدید ایرانی­ها به تحریم حجّ عمره است. برای ‌مثال پایگاه اینترنتی مشکین‌سلام با طرح این سؤال که «با توجّه به رفتار موهن عربستان در برخورد با زائران ایرانی، آیا با ایدة تحریم عمره موافق هستید یا نه؟» از 52262 رأی، 56/94 درصد را موافق و تنها 44/5 درصد را مخالف این کار اعلام کرده است (پایگاه اینترنتی مشکین­سلام، 26 خرداد 1394). پایگاه تحلیلی انتخاب نیز نتیجة نظرسنجی از 345857 شرکت­کننده را 79/96 درصد موافق و تنها21/3 درصد مخالف توقف حجِّ عمره اعلام می­کند (پایگاه اینترنتی انتخاب، 26 خرداد 1394). شایسته و بایسته است که علوم رفتاری  به­ ویژه بازاریابی و رفتار مصرف­کننده به ادراک چنین رفتار­هایی توجّه کنند.

 

 

هدف و سؤال اصلی

این پژوهش که با هدف تبیین زمینه­های شکل­گیری رفتارهای جمعی ایرانی­ها در تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای حاشیۀ خلیج ‌فارس انجام شده ­است، در پی پاسخ­گویی به این سؤال اصلی  است که «علل تمایل به تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای حاشیۀ خلیج ‌فارس چیست»؟ بنابراین در پژوهش حاضر با استفاده از مفهوم خصومت مشتری که بیش از یک دهه و نیم سابقة پیگیری در مباحث بازاریابی بین­الملل دارد و در تبیین تمایل به تحریم محصولات کشورهای خارجی پذیرفته شده ­است، زمینه­های شکل­گیری تمایل به تحریم مسافرت­های زیارتی و سیاحتی به کشورهای عربستان سعودی و امارات متحدة عربی تحلیل شده­اند. غالباً خصومت مشتری در تحریم مصرف کالاهای وارداتی، جایگاه پیدا کرده ­است. از ویژگی­های اصلی این تحقیق، توسعة این مفهوم در بعد جدیدی از رفتارهای مصرفی یعنی تمایل به تحریم مسافرت به کشور متخاصم است و در کنار مفاهیمی چون تصویر مقصد[2] (اسمیت و همکاران، 2015)، برند مقصد[3] (بریتو و پراتاس، 2015) و بازاریابی مقصد[4] (گاسلینگ و همکاران، 2015) می‌تواند  مفهوم جدیدی را در تحقیقات گردشگری به وجود آورد.

1-2: معنی و مفهوم خصومت مشتری: کلین و همکارانش در سال 1998 برای اولین ­بار مفهوم خصومت مشتری را تعریف و عملیاتی کردند. آنها خصومت مشتری را سازه­ای برای تبیین تمایل‌نداشتن مشتریان به خرید محصولات شرکت­هایی می‌دانند که استقرار و یا انتساب آنها به کشورهایی است که اقدامات و یا رفتارهایی از خود نشان داده­اند و شهروندان داخلی، آن اقدامات را ناعادلانه و دشمنانه می‌شمارند. به این‌ ترتیب، خصومت مشتری را  نتیجة «انزجار و بیزاری» ناشی از رویدادهای اقتصادی، سیاسی و نظامی گذشته و حال بین دو ملّت بر تمایل به خرید و مصرف از آن کشور تعریف کرده­اند (بهایی و پیسانی، 2009). البته خصومت مشتری فقط به کینه  نسبت به کشور مبدأ محدود نشده­ است، بلکه به ترس[5] از یک کشور نیز تسرّی یافته ­است. مثلاً کتئورا و همکارانش[6] (2012) در صفحۀ 167 کتاب بازاریابی بین­الملل آورده­اند که در اواخر دهة 1980 و اوایل دهۀ 1990، زمانی که فروش ماشین­های ژاپنی در ایالات‌ متحده رو به کاهش بود، محقّقان به این نتیجه رسیدند آمریکایی­ها از ژاپن می‌ترسند؛ چون در آن زمان آمریکایی­ها خطر اقتصادی ژاپن را از خطر نظامی شوروی بدتر می­دانستند.

3-1: خاستگاه و جایگاه خصومت مشتری: اگرچه برخی از محقّقان، دامنه و حوزة  خصومت مشتری را به مناطق جغرافیایی داخل یک کشور، برای مثال کدورت ایالات جنوبی آمریکا نسبت به  ایالات شمالی به سبب      جنگ­های داخلی (شیمپ، دون و کلین، 2004)  و یا کدورت بین شرق و غرب آلمان (هینک، 2004) یا به فرهنگ­ها، گروه­ها، مذاهب و سازمان­ها کشانده­اند (لیتل و ساین، 2015)، اما رویکرد معمول به خصومت مشتری، زیرمجموعه­ای از جریان تحقیقات اثر کشور مبدأ محسوب شده است که در سطح بین کشورها نمایان می‌شود. اثر کشور مبدأ بر مطالعة احساس و رفتار مشتری، زمانی­که با عنوان کشور سازنده مواجه می‌شود، تمرکز یافته است. دیشتر[7]  اولین کسی بود که نشان داد کشور سازنده می­تواند بر قضاوت مشتریان دربارة کیفیت یک کالا تأثیر بگذارد (ابراهام، 2013). تصویر ذهنی کشور مبدأ، دلیل انتخاب و مصرف کالا و خدمات آن کشور است (چن، 2009). این تصویر با متغیّرهایی مانند نمایندگی محصولات، مشخّصه­های ملّی، پس­زمینه‌های اقتصادی، سیاسی، تاریخی و سنن ملّی شکل می­گیرد (ابراهام، 2013). تحقیقات نخستین در مورد کشور مبدأ، گویای آن است که مشتریان ترجیح می­دهند که کالاهای کشورهای پیشرفته را بخرند، اما تحقیقات اخیر، مشخّصة دیگری را علاوه بر ­مشخّصة مطرح‌شده شناسایی کرده­اند (هانگ و همکاران، 2009).

 

تحقیقات پیشین

2-1: مرور کلّی بر تحقیقات انجام‌شده: کلین و همکارانش در پژوهشی که برای اولین­بار به مفهوم­سازی کدورت مشتری توجّه داشته است، شواهد تجربی نیز در تأیید این موضوع ارائه کرده­اند. آنها قتل ‌عام نانجینگ و اشغال و تاخت­وتاز در طول جنگ جهانی دوم را از عواملی برشمرده­اند که در تمایل به خرید کالاهای این کشور اثرگذارند. همچنین نتیجه گرفته­اند که چینی­ها به دلیل مشقّت­های جنگی و اقتصادی که از ژاپن متحمّل شده­اند، هنوز نیز در خریدن محصولات ژاپنی بی­میل هستند (کلین، اتنسون و موریس، 1998). در تحقیق دیگری نیز گفته شده است که با وجود اینکه اکثر مردم چین تأیید می­کنند که ژاپن کشور خلّاق و بسیار توسعه‌یافته‌ای است، اما تنها حدود یک‌پنجم چینی­ها (21%) دیدگاه مساعدی نسبت به خرید از این کشور دارند (وانگ و همکاران، 2012). نیجسن و داگلاس (2004) به این نتیجه رسیده­اند که مصرف­کنندگان هلندی با وجود اینکه کیفیت بالای کالاهای آلمانی را تأیید کرده‌اند، نسبت به خرید کالاهای آلمانی بی­میل هستند؛ چون آلمان در جنگ جهانی دوم، هلند را اشغال کرده ­است. کسیک و همکارانش (2005) دشمنی کروات­ها را با کشورهای بوسنی- هرزوگوین، صربستان، ایالات متحده و کشورهای غربی و جنگ داخلی­ که تجزیۀ کشور یوگسلاوی را در پی داشت تأیید می­کنند و بیان می‌کنند که چنین کدورتی سبب تأثیر منفی در تمایل به خرید از آن کشورها شده است.

2-2: ابعاد و مؤلّفه‌های خصومت مشتری: جانگ و همکارانش (2002) خصومت را به دو بعد کدورت پایدار و موقعیتی تقسیم کرده­اند. آنها کدورت پایدار را احساسات ستیزگونه[8] که در طول سالیان متمادی از وقایع تاریخی همچون عداوت­های [9] جنگی و اقتصادی در بین مردمان کشورها به وجود آمده است، تعریف کرده‌‌اند. همچنین کدورت موقعیتی را احساس دشمنی[10] قوی در مورد یک رویداد در جریان، دانسته‌اند. لی و لی (2013) نیز خصومت را نتیجۀ دو بعد کدورت تاریخی و کدورت معاصر می­دانند و کدورت تاریخی را به مؤلّفه‌های مناقشات جنگی و قلمرو سرزمینی (چین و ژاپن) و کدورت معاصر را به مؤلّفه‌های عدالت روابط تجاری و رقابت­های اقتصادی تقسیم کرده­اند.

2-3: خصومت مشتری و تمایل به تحریم کشور مربوط: در مجموع، تحقیقات، پشتوانۀ محکمی برای این فرضیه فراهم می‌کنند که کدورت مشتری، اثر منفی عمیقی بر خرید و مصرف محصولات خارجی دارد (ریفلر و دیامانتوپالوس، 2007؛ تیان، 2010؛ فانگ، لی و دو، 2015). همچنین گزارش روزنامة فایننشال تایمز (11 آوریل 2006) که از کاهش 85 درصدی مصرف محصولات لبنی دانمارکی پس از توهین به ساحت مقدّس پیامبر اکرم (ص) در خاورمیانه خبر می­دهد، می‌تواند گواه قاطعی بر تأثیر خصومت­ها و کدورت­ها بر تحریم و بی­میلی در مصرف کالاهای ساخت کشور نامبرده باشد. البته باید گفت که بهایی و پیسانی (2009) در مقاله‌ای با عنوان «خصومت مشتریان ایرانی و محصولات آمریکا: زهر یا کیمیا» گفته­اند که نتایج پژوهش آنان می­تواند شاهدی بر رباستنس‌نبودن۱۱ اثر کدورت مشتری بر تحریم مصرف­کننده باشد؛ زیرا مشتریان ایرانی با وجود کدورتی که نسبت به آمریکا دارند به خرید کالاهای ساخت آن کشور تمایل زیادی دارند.

فرضیۀ 1: کدورت پایدار، تأثیر مثبت و معناداری بر تمایل به تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای حاشیۀ خلیج‌ فارس دارد.

فرضیۀ 2: کدورت موقعیتی، تأثیر مثبت و معناداری بر تمایل به تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای حاشیۀ خلیج‌ فارس دارد.

قضاوت دربارة محصول: تیان (2010: 34) بیان می‌کند که تأثیر کدورت بر ارزیابی­های شناختی در هاله­ای از ابهام قرار دارد، چون بسیاری از تحقیقات نشان می­دهند که افراد با وجود اینکه کیفیت بالای کالاهای کشور مورد نظر را تأیید می‌کنند،تمایلی به خرید ندارند. اما هارملینگ و همکارانش (2015) ارزیابی پایین کیفیت محصولات و بازاریابی منفی دهان‌به‌دهان را نمودی از فرایندهای کوپینگ[11] و برای کنارآمدن مصرف­کننده با کدورت ناشی از مناقشات بین‌المللی توجیه کرده­اند. با کمی مسامحه می­توان گفت که تحقیقات گویای آن است که کدورت مشتری بر ارزیابی پایینتر محصولات کشور مورد خصومت، تأثیر مثبتی دارد (کلین و همکاران، 1998؛ لی و لی،2013).

فرضیة سوم: کدورت پایدار، تأثیر مثبت و معناداری بر ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای حاشیۀ خلیج ‌فارس دارد.

فرضیة چهارم: کدورت موقعیتی، تأثیر مثبت و معناداری بر ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای حاشیۀ خلیج‌ فارس دارد.

فرضیة پنجم: ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای حاشیۀ خلیج‌ فارس تأثیر مثبت و معناداری بر تمایل به تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای حاشیۀ خلیج ‌فارس دارد.

 

ملّی­گرایی مصرفی[12] و خویشاوندی مصرفی[13]: سازة خویشاوندی مصرفی برعکس خصومت مشتری است. خویشاوندی مصرفی و ملّی­گرایی مصرفی، هر دو در نظریه­های هویت اجتماعی ریشه دارند. این نظریه، افراد بشری را به دو گروه خودی و دیگری[14] تقسیم می­کند (نس و همکاران، 2014). هرچند برخی از محقّقان، ناخواسته خویشاوندی را نوع خاصی از ملّی­گرایی دانسته‌اند، اما این دو در ماهیت تفاوت دارند. ملّی­گرایی مصرفی که شیمپ و شارما[15] در سال 1987 با ایجاد مقیاس تمایل ملّی‌گرایی مصرف‌کننده[16] معرّفی کرده­اند در نگرانی­های مصرف‌کننده راجع به تغییرات فرهنگی، سختی­ها و مشقّت­های اقتصادی ناشی از مصرف کالاهای خارجی ریشه داشته است (موریتز، 2012؛ حقیقی و حسین­زاده، 1387). اما نزدیکی یا خویشاوندی مصرفی به تأثیر مثبت علاقه و نزدیکی ساکنان یک کشور با فرهنگ، تاریخ، مردم، سیاست، نوع غذا و... بر تمایل به استفاده از کالاهای ساخت آن کشور مربوط می­شود (نس و همکاران، 2014). بنابراین ملّی­گرایی مصرفی در خودداری از خرید و مصرف کالاهای خارجی به‌ طور عام نمود پیدا می­کند، ولی خصومت مشتری و خویشاوندی مصرفی در هنگام مقایسۀ محصولات دو یا چند کشور خارجی با هم فعّال می­شود (یانگ و همکاران، 2015). تحقیقات نشان می­دهند که کدورت مشتری، باعث افزایش ملّی­گرایی مصرفی می‌شود و ملّی‌گرایی و خویشاوندی مصرفی در کنار خصومت مشتری می­توانند بر تمایل بر تحریم کالاهای کشور متخاصم تأثیر مثبتی داشته باشند (کلین و همکاران، 1998؛ جانگ و همکاران، 2002؛ تیان، 2010).

فرضیة ششم: کدورت پایدار نسبت به کشورهای حاشیة خلیج ‌فارس تأثیر مثبت و معناداری بر ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی در سفرهای زیارتی و سیاحتی دارد.

فرضیة هفتم: کدورت موقعیتی نسبت به کشورهای حاشیة خلیج‌ فارس تأثیر مثبت و معناداری بر ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی در سفرهای زیارتی و سیاحتی دارد.

فرضیة هشتم: ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی تأثیر مثبت و معناداری بر تمایل به تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای حاشیۀ خلیج‌ فارس دارد.

 

 

روش­شناسی پژوهش

3-1: هدف و ماهیت: این پژوهش به لحاظ هدف، کاربردی است؛ زیرا هدف آن از شناسایی عوامل مؤثّر بر تمایل به تحریم سفرهای خارجی، ایجاد زمینه­های درک صحیح و برخورد هوشمندانه با چنین رخدادی است. همچنین به لحاظ روش تحقیق، توصیفی[17]-تحلیلی است؛ زیرا­ سعی می­کند علاوه ­بر تصویرسازی آنچه هست، دلایل چگونه‌بودن و چرایی وضعیت مسأله را نیز تبیین و تشریح کند.

3-2: فرایند کلّی و روش آزمون مدل: در ساختن سازه­ها و سنجه­ها از مطالعات مروری و تأیید صاحبنظران و برای جمع­آوری اطّلاعات از پرسشنامه استفاده شده است. برای تجزیه‌ و تحلیل داده­ها از مدل­یابی معادلات ساختاری استفاده شده است. مدل­سازی با نرم­افزار اموس گرافیک[18] انجام ‌شده ­است و برای به­دست­آوردن برخی مشخّصه‌ها که در این نرم‌افزار دیده نشده‌اند (مانند آلفای کرونباخ پرسشنامه و روایی سازه)، نرم­افزارهای کاربردی دیگر نیز استفاده شده­اند.

3-3: نگاه کلّی به جامعه، نمونة آماری و زمان انجام پژوهش: برای آزمون مدل طرّاحی­شده، شهروندان مرد بالای بیست سال شهر تهران انتخاب شده­اند. در این ‌میان به ‌طور ضمنی از «شیعه­بودن پاسخگو» نیز اطمینان حاصل می­شد؛ چون­ ایران کشوری است که با بافت فرهنگی متنوّع و کنترل منطقة جغرافیایی و مشخّصه­های متفاوت فرهنگی از اریب و کج­فهمی مدل خصومت مشتری که ماهیت برخورد فرهنگی دارد، کم خواهد کرد. در نهایت از 394 پرسشنامه برای تعیین روابط بین 6 متغیّر پنهان  (به ازای هر متغیّر، حدود 66[19] پرسشنامه) و 28 سنجه (برای هر سنجه حدود 14 پرسشنامه) استفاده شد که با توجّه به استاندارهای لازم برای معادلات ساختاری و تحلیل عاملی تأییدی، نمونة بسیار مناسبی است.

جمع­آوری پرسشنامه­ها در فاصلۀ تیر و مرداد 1394 انجام شده است که از نظر زمانی بعد از حادثة فرودگاه جده و هم‌زمان با مرحلة نهاییِ مذاکرات هسته­ای و جریان­داشتن جنگ بحرین انجام شده ­است.

3-4: ابعاد، مؤلّفه‌ها و سنجه­های کدورت: ناگفته پیداست که نمی­توان به پرسشنامۀ استاندارد و یکسانی برای ارزیابی کدورت­ در کشور­های مختلف تکیه کرد؛ چون کدورت نسبت به یک کشور به حافظة تاریخی و وقایع در جریان و رخ‌داده در هر کشور (که غالباً به خود آن کشور منحصر است) بستگی تمام دارد. البته این تمایز را می­توان در تحقیقات پیشین در کشورهای مختلف و مقایسة سنجه­ها و حتّی ابعاد آنها مشاهده کرد. باوجود این، روند تکاملی ابعاد و مؤلّفه‌های مفهوم یادشده را (با کمی چشم­پوشی از مؤلّفه‌ها و ابعاد خاص هر کشور) می‌توان به شرح ذیل خلاصه کرد.

کلین و همکاران (1998) از پیشگامان این عرصه هستند که با 9 سنجه، کدورت­ها را ارزیابی کرده­اند. آنها در این خصوص، 3 سؤال در مورد کدورت­ جنگی، 5 سؤال راجع به کدورت اقتصادی و 1 سؤال عمومی را طرّاحی کرده­اند. ویتکوسکی (2000) با ایجاد بعد سیاسی- دیپلماتیک موقعیتی و همراه با بعد کدورت اقتصادی، خصومت آمریکایی­ها را نسبت به کشور چین سنجیده است. نیجسن و داگلاس (2004) نیز برای نخستین ­بار بعد رقابت­های اقتصادی منطقه­ای را برای اندازه­گیری کدورت هلندی­ها نسبت به آلمانی­ها اضافه کرده‌اند. اتنسون و کلین (2005) کدورت ناشی از یک رویداد خاص را در بین استرالیایی­ها نسبت فرانسه بعد از آزمایش هسته­ای در منطقة اقیانوسیه ارزیابی­کرده­اند. رایس و ونگتادا (2007) کدورت را با سنجه­های جنگی، سیاسی، اقتصادی، زیست­محیطی و فرهنگی- اجتماعی ارزیابی کرده­اند. یانگ و همکارانش (2015) کدورت را با سه نوع سنجة مرتبط با کدورت تاریخی، کدورت معاصر و کدورت اقتصادی ارزیابی کرده­اند.

این مقاله نیز با پیروی از تحقیقات انجام‌شده، کدورت را به دو نوع کدورت پایدار(تاریخی) و کدورت موقعیتی (معاصر) تقسیم کرده­ است. در بعد کدورت پایدار در مدل نهایی، 7 سنجه باقی ماندند که دو سنجه، ماهیت مناقشات جنگی (Q10 وQ11)، سه سنجه، ماهیت مناقشات فرهنگی (Q5، Q6 و Q7) و دو سنجه نیز ماهیت مناقشات مذهبی (Q8 و Q9) دارند. کدورت موقعیتی نیز با 8 سنجه و با 3 مولّفة رفتارهای توهین­آمیز و برخورد نامناسب با سه سنجة Q12، Q13 و Q14، مناقشات سیاسی با سه سنجة Q14، Q15 و Q16 و مناقشات اقتصادی و تجاری با دو سنجة Q18 و Q19، ارزیابی شده است.

3-5: ارزیابی اعتبار و پایایی: برای روایی­سنجی پس از استخراج از مطالعات پیشین و بومی­سازی سنجه­ها، تنها سنجه­هایی در پرسشنامة اولی باقی ماندند که پنج دانشجوی دکتری بازاریابی بین­الملل و یک استاد گروه بازرگانی بر آنها توافق نظر داشتند. پس از مطالعات آزمایشی، نتایج 100 پرسشنامة اولی نیز با نرم­افزار سمارت­پی­ال­اس روایی­سنجی شد که نتیجة رواییِ تمام ابعاد متشکّل از سنجه­های نهایی­شده بیش از 6/0 بوده  است و از این نظر پذیرفتنی­ است. به‌ طور کلّی با تعدیلات انجام‌شده از 42 سنجة اولی تنها 28 سنجه در پرسشنامة نهایی باقی ماندند. آلفای کرونباخ پرسشنامه، 71درصد است که نشانة پایایی مناسب پرسشنامه است.

 

 

جدول 1: ابعاد و آلفای کرونباخ هر بعد، شرح سنجه­های تحقیق، منبع اقتباس سنجه­ها و میانگین هر سنجه

بعد

نماد

سنجه

میانگین

اعتقادات مذهبی

893/0= α

Q1

اسلام نه با زور شمشیر بلکه با تسخیر قلب‌ها ایران را فتح کرد.

3.09

Q2

اتّحاد مسلمانان جهان در برابر قدرت‌های غرب و شرق را کارساز و مؤثّر می‌دانم.

3.01

Q3

مسلمانی من به اندازة ایرانی بودنم مهم است.

3.12

Q4

در انجام واجبات و تکالیف دینی خود در حد امکان کوشا هستم.

3.10

کلین و همکاران (1998)، لی و لی (2013)، نس و همکاران (2012)،  نیجسن و داگلاس(2004)، یانگ و همکاران (2015)

کدورت پایدار

798/0= α

Q5

استیلای اعراب بر ایران، فرهنگ و تمدّن ایران را از بین برده­ است.

3.66

Q6

یکی از وظایف هر ایرانی، حفظ فرهنگ ایرانی در مقابل نشانه­های فرهنگ عربی است.

3.78

Q7

ادعای خلیج عربی نمودی دیگر از تحمّل­نکردن فرهنگ و تمدّن ایرانی از سوی اعراب است.

3.87

Q8

تشیّع، بزرگترین تهدید برای این دو کشور است و آنها به نابودی تشیّع تمایل دارند.

3.77

Q9

سیستم ارزشی این دو کشور برای من پذیرفتنی نیست و تحمّل همزیستی با آنها را ندارم.

3.76

Q10

جنگ اعراب علیه ایران همواره بزرگترین تهدید ما محسوب می­شده است.

3.65

Q11

ادعای مالکیت امارات بر جزایر سه­گانه، ناشی از جنگ‌طلبی‌ کشورهای عربی است.

3.54

لی و لی (2013)، نس و همکاران(2012و 2014) ، یانگ(2015)، نادیو و همکاران (2008)، وانگ و همکاران (2012)

کدورت موقعیتی

754/0= α

Q12

تجاوز به دو جوان ایرانی، کار سازمان‌یافته‌ای است و ریشه در بینش آنها نسبت به ایرانی­ها دارد.

4.03

Q13

همواره برخورد کشورهای عربستان و امارات نسبت به ایرانی­ها تحقیرآمیز بوده ­است.

3.81

Q14

اخراج ایرانی­ها از امارات، نمودی از رفتارهای تحقیرآمیز آنها نسبت به ایرانی­هاست.

3.69

Q15

اعلام موضع مقامات امارات و عربستان در مورد ایران، توهین‌آمیز و خصمانه است.

3.73

Q16

بحران اخیر یمن در حقیقت افزایش خصومت با ایران است.

3.78

Q17

توافق هسته­ای ایران و 5+1 از بزرگترین تهدیدهای عربستان و امارات محسوب می­شود.

3.98

Q18

برداشت‌های بی­رویة منابع نفتی مشترک­، تعدّی آشکار به حقوق و سهم ایران است.

3.76

Q19

تحریم­های نفتی و اقتصادی با حمایت عربستان و امارات و به نفع آنها بوده است.

4.02

تیان (2010)، هارملینگ و همکاران (2015)، نادیو و همکاران (2008)، وانگ و همکاران (2012)

ارزیابی مکان

741/0= α

Q20

دبی و دیگر شهرهای امارات جذابیت چندانی برای سفرهای توریستی ندارند.

3.30

Q21

اصل، دل آدم‌هاست، حج تا زمانی که فقیر و مستمندی هست، معنی ندارد.

3.31

Q22

حج عمره (عمرة مفرده)  نه‌فقط واجب نیست، بلکه به ‌جا آوردنش ثواب چندانی ندارد.

3.39

شیمپ و شارما (1978)، هارملینگ و همکاران (2015)، جین و همکاران (2015)، حقیقی و حسین زاده (1387)

ملی­گرایی و خویشاوندی مصرفی       0722/= α

 

Q23

در شرایط فعلی مسافرت و خرید از عربستان و امارات آب روی آسیاب دشمن ریختن است.

4.11

Q24

ترجیح می‌دهم به‌جای دبی به مناطق دیدنی داخلی برویم.

3.23

Q25

در شرایط فعلی، بهتر است به‌جای حج عمره به اماکن زیارتی مانند مشهد مقدس، کربلای معلّا و نجف اشرف برویم.

3.59

کلین و همکاران (1998)، نیجسن و داگلاس(2004)، تیان (2010)

 

به تمایل تحریم

748/0= α

Q26

بهتر است در شرایط فعلی سفر حج عمره را تعطیل کرد.

4.00

Q27

بهتر است طول سفر حج تمتّع هم به کمتر از یک هفته کاهش یابد.

4.09

Q28

سفرهای گردشگری به امارات متحده باید قطع شود.

3.36

 

تجزیه‌ و تحلیل داده­ها

آزمون فرضیه­ها

 

همان­گونه­که جدول 2 بیان می­کند، فرضیة اول و دوم یعنی تأثیر مثبت کدورت­های پایدار و موقعیتی بر تمایل به تحریم در سطح اطمینان 99 درصد پذیرفتنی هستند. فرضیة سوم، یعنی تأثیر مثبت کدورت پایدار بر ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی نیز با سطح اطمینان  99 درصد پذیرفته می­شود. فرضیۀ چهارم، یعنی تأثیر مثبت کدورت موقعیتی بر ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی، سطح اطمینان جذابی ندارد، بنابراین این فرضیه رد می­شود. فرضیة پنجم، یعنی اثر مثبت ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی بر تمایل به تحریم با سطح اطمینان 90 درصد پذیرش شده ­است. فرضیة ششم و یا تأثیر مثبت کدورت پایدار بر ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی نیز سطح اطمینان کافی را ندارد، بنابراین این فرضیه رد می­شود. تأثیر مثبت کدورت موقعیتی بر ملّی‌گرایی و خویشاوندی مصرفی در سطح اطمینان 99 درصد تأیید می­شود. فرضیة هشتم، یعنی تأثیر مثبت ملّی‌گرایی و خویشاوندی مصرفی بر تمایل به تحریم نیز با سطح اطمینان مطلوبی (99 درصدی) پذیرفته می­شود.

 

 

جدول 2: نتایج خلاصه شدة آزمون فرضیه­ها

معنی‌داری

نقطة بحرانی

انحراف معیار

برآورد رابطه

فرضیه

 

0.007

2.712

0.107

0.289

کدورت پایدار← تمایل به تحریم

1

0.003

2.928

0.095

0.271

کدورت موقعیتی ← تمایل به تحریم

2

*

3.935

0.090

0.356

کدورت پایدار← ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی

3

0.132

1.508

0.084

0.127

کدورت موقعیتی← ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی

4

0.098

1.657

0.125

0.206

ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی← تمایل به تحریم

5

0.309

1.18

0.092

0.904

کدورت پایدار← ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی

6

*

3.316

0.094

0.312

کدورت موقعیتی← ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی

7

0.004

2.853

0.803

0.237

ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی← تمایل به تحریم

8

علامت* یعنی عدد به سمت صفر گرایش دارد.

 

 

4-2: اثرات کل: افزون ­بر وزن­های رگرسیونی (و یا اثرات مستقیم) برای درک بهتر اثر هر متغیّری باید اثرات غیرمستقیم را نیز در نظر داشت. جدول 3 اثرات کلّ متغیّرها (مجموع اثرات مستقیم و غیرمستقیم) را نشان  می­دهد. مطابق این جدول، کدورت بلندمدّت، قوی­ترین تأثیر را بر تمایل به تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی گذاشته است. بعد از آن کدورت کوتاه­مدّت، ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی و ارزیابی مکان نیز بر تمایل به تحریم، تأثیر چشمگیری گذاشته­اند. تأثیر منفی تمایلات مذهبی بر تمایل به تحریم نیز بسیار دیده می‌شود. از طرف دیگر، تأثیر مثبت کدورت پایدار بر ارزیابی منفی مکان و اثر منفی تمایلات مذهبی بر تمایل به تحریم نیز در خور توجّه­ هستند.

 

 

جدول 3: اثرات کلّ متغیّرها بر یکدیگر در مدل ساخته‌شده

ارزیابی مکان

تمایلات مذهبی

ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی

کدورت بلندمدّت

کدورت کوتاه­مدّت

 

-

216/0-

-

425/0

1

کدورت کوتاه­مدّت

-

509/0-

-

1

-

کدورت بلندمدّت

-

 

1

152/0

356/0

ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی

1

450/0-

056/0

417/0

145/0

ارزیابی مکان

206/0

527/0-

253/0

530/0

385/0

تمایل به تحریم

شکل ذیل نمودار مسیری معادلات ساختاری را نشان می­دهد.

 

شکل 1: نمودار مسیری معادلات ساختاری برای تبیین تمایل به تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای عربستان سعودی و امارات متحده عربی

 

علامت ستاره روی دو رابطه نشانگر آن است که سطح اطمینان این دو رابطه کمتر از 90 درصد است و به این دلیل مدل هرس‌ نشده است و این دو رابطه حذف نشده­اند. در این حالت، برازش و تناسب مدل در سطح حداکثر خود قرار دارند. اعداد داخل متغیّرها، نشانگر R2  و یامقدار تبیین­شده با متغیّرهای پیشین است.

 

 

4-3: تبیین متغیّر وابسته: R2 درصد تبیین­شدة تغییرات یک متغیّر وابسته با متغیّرهای مستقل مدل است. در مدل آزمون­شده، واریانس تبیین­شدة تمایل به تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای عربستان سعودی و امارات متحدة عربی، 789/0 را نشان می­دهد. این بیانگر آن است که این متغیّر در سطح عالی تبیین شده ­است (آذر و خدیور، 1393: 134).

4-4: برازش مدل: برای یک مدل با 28 سنجه و یک نمونۀ 394 عددی، برازش مقایسه­ای بیشتر از 92 درصد و ریشة میانگین مجذور خطای کمتر از 8 درصد، نشان‌دهندۀ یک برازش خوب برای مدل خواهد بود (آذر و خدیور، 1393: 242). با افزایش حجم نمونه، کااسکور افزایش می­یابد؛ بنابراین، میزان کااسکور تعدیل­شدة کمتر از 2 گویای برازش بسیار خوب است.

 

 

جدول 5: برازش مدل

برازش مقایسه­ای

(CFI)

ریشۀ میانگین مجذور خطا (RMSEA)

کااسکور تعدیل‌شده

(chi-square/DF)

درجۀ آزادی

(DF)

کااسکور

(chi-square )

923/0

049/0 (044/0-055/0)

956/1

337

166/659

 

نتیجه‌گیری

 

در این پژوهش، رفتارهای برانگیخته­شدة مردم تهران در تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی به کشورهای عربستان سعودی و امارات متحده عربی تحلیل و تبیین شده­اند. خصومت مشتری نسبت به یک کشور بر بسیاری از تصمیمات فردی، سازمانی و ملّی، تأثیرگذار است، برای مثال رابطۀ قوی و معکوسی­ بین میزان سرمایه­گذاری مستقیم و غیر مستقیم در یک کشور و شدّت کدورت و خصومت وجود دارد (فانگ، لی و دو، 2015). این خصومت در حوزة رفتار مصرف­کننده، غالباً در زمینة تمایل­نداشتن به مصرف کالاهای وارداتی از کشور متخاصم سنجش شده­ است. در این پژوهش، مناسب­بودن استفاده از آن در تبیین تمایل به تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی نیز سنجش شده است. به این طریق هم برازش مدل[20] و هم مقدار تبیین­شدة[21] تمایل به تحریم سفرهای زیارتی و سیاحتی با متغیّرهای مرتبط با خصومت مشتری، شاهدی بر قدرت تبیین‌کنندگی خصومت مشتری در شکل­گیری چنین رفتارهایی است.

نتایج پژوهش: در این پژوهش، خصومت مشتری به دو بعد اصلی تقسیم شده است؛ کدورت پایدار که ماهیت مناقشات جنگی، فرهنگی و مذهبی دارد و کدورت موقعیتی که از رفتارهای توهین­آمیز و برخورد نامناسب، مناقشات سیاسی، اقتصادی و تجاری حاصل می­شود. کدورت پایدار، علاوه بر اینکه بیشترین تأثیر را در تمایل به تحریم گذاشته است در افزایش کدورت موقعیتی نیز تأثیر مثبت و معناداری می­گذارد. کدورت پایدار بر ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی به این دو کشور تأثیر چشمگیری داشته است، در حالی ‌که کدورت موقعیتی چنین تأثیری نداشته ­است (تأثیر آن اندک و سطح معناداری بیش از 10 درصد است). البته کدورت کوتاه­مدّت باعث افزایش ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی شده­است؛ یعنی با افزایش کدورت موقعیتی، سفر به مکان­های سیاحتی و زیارتی داخلی و کشورهای دوست به جای‌گزینی برای مسافرت به آن کشورها تبدیل می­شود. تمایلات مذهبی در کاهش کدورت پایدار، اثر قوی و بزرگی را نشان می­دهند، ولی تأثیر معناداری در کاهش کدورت موقعیتی ندارند. تمایلات مذهبی بر ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی، اثر منفی و معناداری گذاشته است. ارزیابی پایینتر سفرهای زیارتی و سیاحتی و همچنین ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی در کنار کدورت­های پایدار و موقعیتی، تأثیر مثبت و معناداری بر تحریم سفرهای زیارتی و ساحتی به کشورهای متخاصم گذاشته­اند. این در حالی است که تمایلات مذهبی، اثر منفی و معناداری بر تمایل به تحریم گذاشته است و آن را تعدیل می­کند.

به‌ طور کلّی، می­توان این‌طور نتیجه گرفت که دو بعد خصومت، یعنی کدورت بلندمدّت و کدورت کوتاه­مدّت به روش­های متفاوتی عمل می­کنند و تأثیرات مختلفی را بر جا می­گذارند. با ‌وجود این به طور کلّی خصومت مشتری هم به‌ صورت مستقیم بر تمایل به تحریم اثرگذار است و هم با تقویت متغیّرهایی چون ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی و ارزیابی پایینتر مسافرت­های مذکور تمایل به تحریم را تقویت می­کند. همچنین ممکن است که برخی از ویژگی­های فرهنگی همچون تمایلات مذهبی، تأثیر معناداری بر خصومت، تمایل به تحریم و متغیّرهای واسطه­ای بگذارند که توانایی شناخت و اندازه‌گیری آنها می­تواند به ‌وضوح و دقّت مدل کمک کند.

مقایسة نتایج به‌دست‌آمده با پژوهش­های پیشین و نوآوری­های تحقیق: مانند بیشتر پژوهش­های پیشین، نتایج این پژوهش نشان می­دهد که رابطة مثبت و قوی بین خصومت مشتری، اعمّ از کدورت­های پایدار و   کدورت­های موقعیتی و تمایل به تحریم وجود دارد. همچنین نتایج این پژوهش می­تواند به شفاف‌ترشدن اثر خصومت مشتری بر ارزیابی محصول کمک کند. تیان (2010) گفته ­است که اثر خصومت مشتری نسبت به ارزیابی محصول در هاله­ای از ابهام قرار دارد. اما مقالة حاضر به این نتیجه رسیده ­­است که اثر کدورت­ پایدار بر ارزیابی منفی محصول (در این تحقیق، مسافرت) با شواهد آماری، بسیار همخوانی دارد (در سطح 99 درصد پذیرفته شد). در مقابل اثر منفی کدورت کوتاه­مدّت بر ارزیابی محصول (سفرهای زیارتی و ساحتی) در هاله­ای از ابهام قرار دارد و برای تأیید، جذابیت لازم را نداشته است. از دیگر نتایج خاص این پژوهش این است که کدورت موقعیتی بر ملّی­گرایی و خویشاوندی مصرفی تأثیر مثبت و معناداری دارد، در حالی‌که کدورت پایدار، اثر معناداری را نشان نمی­دهد. همچنین کدورت پایدار اثر قوی و معناداری بر کدورت موقعیتی دارد و کدورت‌های پایدار بر کدورت­های موقعیتی دامن خواهند زد. نتیجة نهایی اینکه این پژوهش عامل اساسی در اثر­گذاری و تعدیل خصومت­ مشتری نسبت به کشور دیگر را شناسایی کرده­است. تمایلات مذهبی، شدّت کدورت پایدار نسبت ­به کشورهای عربی را در تأثیر قرار می­دهد، هر چند که چنین اثری بر کاهش کدورت موقعیتی مشهود نیست.

پیشنهاد برای تحقیقات بعدی: برانگیختگی ایرانیان در تحریم سفر به کشورهای حوزة خلیج ‌فارس، به­خصوص تحریم حج عمره به توجّه بیشتری نیازمند است. در این پژوهش با تعدیل سنجه­های متعلّق به خصومت مصرفی و آزمون مدلی بومی در بین مردم تهران، قدم اولی برداشته شد که تکرار آن در شهرهای مختلف و در بین خرده­فرهنگ­های سراسر کشور و در زمان­های مختلف، می­تواند نتایج مطمئن­تر و فراگیرتری ارائه کند. پیشنهاد می­شود در این زمینه، تعدیل و توسعة مدل مذکور و آزمون مدل­هایی جدید در نظر باشد.

همان‌گونه­که مدل ارائه‌شده نیز تأیید می­کند به دلیل بالا‌بودن کدورت­ پایدار، روابط ایران و کشورهای حوزة خلیج ‌فارس بسیار شکننده و حسّاس بوده است و کدورت­های موقعیتی همچون جرقّه­ای در شکل­گیری جنبش­های احساسی مردمی تأثیرگذارند. به ‌طور خاص برای کاهش تمایل به تحریم سفر حج، پیگیری همیشگی زمینه­های ایجاد کدورت­های کوتاه­مدّت و شیوة برخورد صحیح با آنها می­تواند مؤثّر باشد. شایان ذکر است که در بسیاری از موارد، خصومت­ها به‌ صورت دوطرفه ایجاد می­شوند. انجام تحقیقاتی پایدار و همیشگی برای تعیین شدّت، دلایل و نتایج خصومت کشورهای مذکور نسبت به ایران و ایرانیان نیز می­تواند زمینة همکاری دوجانبه برای مدیریت صحیح رفتارهای احساسی و جمعی را مهیّا کند.



 Consumer Animosity:[1]: دشمنی، کینه، کدورت و یا رنجش مشتری نیز می­توانند معادل­های صحیحی برای این اصطلاح باشند.

[2] : Destination Image

[3] : Brand Destination

[4] : Destination Marketing

[5] : Fear

[6] : Cateora, et al. 2012

[7]: Dichter (1962)

[8]: Antagonistic

[9] : hostilities

[10] : enmity

[11]: Coping Processes

[12] : Consumer ethnocentric

[13] : Consumer affinity

[14] : In-groups and out-groups.

[15] : Shimp and Sharma

[16] : the Consumer Ethnocentric Tendency Scale (CETSCALE)

[17]: به معنی غیر آزمایشگاهی

[18] : Amos Graphics

[19]6÷394 : ≈66

[20] : goodness of fit

[21]: R squire

 

1-    اسفیدانی، محمدرحیم؛ نجات، سهیل و بهمنی، حسین (1394)، بررسی تأثیر عزت نفس، خود ابرازی و لذت خرید بر عشق برند به حسادت برند و پیامدهای آن، فصلنامه علمی- پژوهشی تحقیقات بازاریابی نوین، 5(4): 1-20.

2-    آذر، عادل (1393)، تئوری‌های کمی در مدیریت، جزوة دست‌نویس درس تئوری­های کمی در مدیرت دورة دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، منتشرنشده.

3-     آذر، عادل و خدیور، آمنه (1393)، تئوری‌های کمی در مدیریت، انتشارات نگاه دانش.

4-    آقازاده، هاشم؛ قلی­پور، رحمت الله و بخشی­زاده، الهه (1392)، بررسی تأثیر شخصیت برند ﺑﺮ قصد خرید مجدد از ﻃﺮﻳﻖ ارزش ادراک­شده و وﻓﺎداری برند (ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ :بیمه­گذاران عمر شرکت بیمه سامان)، فصلنامه علمی- پژوهشی تحقیقات بازاریابی نوین، 3(4): 1-22

5-    حقیقی، محمد و حسین زاده، ماشاالله (1387)، مقایسه میزان تمایل به مصرف کالاهای داخلی در تهران با سایر مناطق جهان و بررسی پیامدهای آن بر ارزیابی و ترجیح محصولات، مدرس علوم انسانی-پژوهش­های مدیریت، 13(4): 103-139

6-    خداداحسینی، سیدحمید؛ کریمیان، مجتبی و مشبکی، اصغر (1394)، بررسی تاثیر محرک­های ارزش ویژه برند برطنین برند دانشگاه (مورد مطالعه:دانشگاه­های امیرکبیر، تربیت­مدرس، تهران و شریف)، فصلنامه علمی- پژوهشی تحقیقات بازاریابی نوین، 5 (1): 169-182

7-    مرادی، هادی و زارعی، عظیم (1390)، تصویر ذهنی کشور مبدأ و شکل­گیری ارزش برند محصولات الکترونیکی، فصلنامه علمی- پژوهشی تحقیقات بازاریابی نوین، 1 (3): 109-128

8-      Abraham, Villy (2013), Does Consumer Animosity Impact Purchase Involvement? An Empirical Investigation, International Journal of Business and Social Science, 4 (1): 1-11

9-      Bahaee, Mahmood and Pisani, Michael J.(2009), Iranian consumer animosity and U.S. products: A witch’s brew or elixir?, International Business Review, 18: 199–210

10-  Brito, Pedro Quelhas; Pratas, Joaquim (2015), Tourism brochures: Linking message strategies, tactics and brand destination attributes, Tourism Management 48: 123-138

11-  Cateora, R. Philip; Gilly, Mary C; Graham, John L. (2012), International Marketing, Fifteenth edition, Mc­ Grow- Hill Irwin

12-  Chen Hsiu-Li (2009), Effects of country variables on young generation’s attitude towards american products: A multi-attribute perspective. Journal of Consumer Marketing, 26, 143–154.

13-  Ettenson, R. and G. Klein (2005), the fallout from French nuclear testing in the South Pacific – a longitudinal study on consumer boycotts, International Marketing Review, 22 (2), 199-224.

14-  Fong, Cher-Min; Lee, Chun-Ling and Du, Yunzhou (2015), Consumer animosity and foreign direct investment: An investigation of consumer responses, International Business Review, 24 (1): 23-32

15-  Gossling, Stefan; Scott, Daniel; Hall, C. Michael (2015), Inter-market variability in CO2 emission-intensities in tourism: Implications for destination marketing and carbon management, Tourism Management 46: 203-212

16-  Harmeling, M Harmeling ; Magnusson, Peter and Singh, Nitish (2015), Beyond anger: A deeper look at consumer animosity, Journal of International Business Studies, 1-18

17-  Hinck, Wolfgang (2004), the Role of Domestic Animosity in Consumer Choice: Empirical Evidence from Germany. Journal of Euro-Marketing, 14, 87 – 104.

18-  Huang, Yu-An, Phau, Ian and Lin, Chad (2009), Effects of Animosity and Allocentrism on Consumer Ethnocentrism: Social Identity on Consumer Willingness to Purchase, Asia Pacific Management Review 15(3): 359-376

19-  Jin, Zhongqi; Lynch, Richard; Attia, Samaa and et al. (2015), The relationship between consumer ethnocentrism, cosmopolitanism and product country image among younger generation consumers: The moderating role of country development status, International Business Review, 24 (3): 380-393

20-  Jung, K., S.H. Ang, S.M. Leong, S.J. Tan, C. Pornpitakpan, and Kau, A.K. (2002), A Typology of Animosity and Its Cross-National Validation, Journal of Cross Cultural Psychology, 33 (6): 525-539.

21-  Kesic, T., Piri Rajh, P. and Vlasic, G. (2005), The role of nationalism in consumer ethnocentrism and the animosity in the post-war country, 34th European Marketing Conference, May 24-27, Milan.

22-  Klein, J. (2002), us versus them, or us versus everyone? Delineating consumer aversion to foreign goods, International Business Studies, 33)2): 345-63.

23-  Klein, J. G.; Ettenson, R.; & Morris, M. D. (1998), the animosity model of foreign product purchase: An empirical test in the People’s Republic of China. Journal of Marketing, 62 (January), 89–100.

24-  Lee, Richard and Lee, Kyung Tae (2013), The longitudinal effects of a two-dimensional consumer animosity, Journal of Consumer Marketing, 30 (3): 273–282

25-  Little, Joseph P. and Singh, Nitish (2015), Decontextualizing Consumer Animosity, Journal of Global Marketing, 28(2): 1–16

26-  Moritz, Botts (2012), The Ethnocentrism Paradox – Does a Higher Level of Development of a Country lead to more Consumer-Ethnocentrism?, Proceedings of the 37th Macromarketing Conference, Fiei University, berlin: 97-103

27-  Financial Times (2006), Munter, P., Muslim boycott cuts Danish dairy exports by 85%., April 11

28-  Nadeau, John; Heslop, Louise; O’Reilly, Norm; Luk, Peter (2008), DESTINATION IN A COUNTRY IMAGE CONTEXT, Annals of Tourism Research, 35 (1): 84–106

29-  Nes, Erik B.; Yelkur, Rama and Ragnhild, Silkoset (2012), Exploring the animosity domain and the role of affect in a cross-national context, International Business Review, 21: 751–765

30-  Nes, Erik Bertin; Yelkur, Rama and Silkoset, Ragnhild (2014), Consumer affinity for foreign countries: Construct development, buying behavior consequences and animosity contrasts, International Business Review, 23: 774–784

31-  Nijssen, E., & Douglas, S. (2004), examining the animosity model in a country with a high level of foreign trade, International Journal of Research in Marketing, 21, 23–38

32-  Rice, G., andWongtada, N. (2007), Conceptualizing inter-attitudinal conflict in consumer response to foreign brand. Journal of International Consumer Marketing, 20(1): 51-65.

33-  Riefler, P. and A. Diamantopoulos (2007), Consumer animosity: a literature review and a reconsideration of its measurement, International Marketing Review, 24 (1), 87-119

34-  Shimp, T., Dunn, T. and Klein, J. (2004), Remnants of the US civil war and modern consumer behavior, Psychology & Marketing, 21 (2): 75-84.

35-  Smith, Wayne W; Li, Xiang (Robert); Pan, Bing; Witte, Mark; Doherty, Sean T. (2015), Tracking destination image across the trip experience with smartphone technology, Tourism Management, 48: 113-122

36-  Tian, Song (2010), Buy or Boycott? An Examination of Meditated Consumer Animosity Effects on Purchase Intentions, A Ph.D. Dissertation, University of Alabama

37-  Wang, Cheng Lu; Li, Dongjin; Barnes, Bradley R; Ahn, Jongseok (2012), Country image, product image and consumer purchase intention: Evidence from an emerging economy, International Business Review, 21: 1041–1051

38-  Witkowski, T. (2000), Effects of animosity toward China on willingness to buy Chinese Products, Managing in a Turbulent International Business Environment, 470-477

39-   Yang, Qinghua; Snell, Katy; Tsai, Wanhsiu Sunny (2015), Understanding Consumer Animosity in the Politicized Global Market: From the Perspective of Young Transnational Consumers, Journal of International Consumer Marketing, 27:220–236.